Copyright © by Łukasz Kielban

Projekt okładki

Agnieszka Winciorek

Opracowanie tekstu i przygotowanie do druku

CHAT BLANC Anna Poinc-Chrabąszcz

ISBN 978-83-958787-2-5

Więcej o twórczości i projektach autora:www.czasgentlemanow.pl kielban@czasgentlemanow.pl

Wydanie pierwsze, Suchy Las 2020

Od autora

Bezsprzecznie żyjemy w ciekawych czasach. Nie ma już sfery, która trwałaby niewzruszona w swojej formie. Każda nowość przynosi wprawdzie dreszczyk ekscytacji, ale niekoniecznie też prowadzi do długoterminowej poprawy naszego życia. Zdaje się bowiem, że wspólnym mianownikiem większości obecnie zachodzących zmian jest duże tempo. Nie sprzyja to niestety dbaniu o jakość, a daje pole do rozprzestrzeniania się bylejakości. Przedmioty, relacje, a nawet nasze życiowe wybory ulegają tym tendencjom, przez co stają się nietrwałe, płytkie i właśnie byle jakie. Trudno byłoby w pojedynkę sprawić, by świat zwolnił, ale każdy z nas może walczyć z bylejakością we własnym życiu.

Od dziesięciu staram się dawać innym inspirację i narzędzia do pracy nad sobą. Uważam, że każdy z nas może się stać najlepszą wersją siebie, świadomie i konsekwentnie kształtując swój charakter. Możesz porzucić wygodną bezrefleksyjność i zacząć krytycznie patrzeć na świat. Zakwestionować kult bylejakości i postawić na jakość w każdej sferze życia. Właśnie wybierając tę drogę, możesz zostać mężczyzną z klasą – gentlemanem XXI wieku.

Publikacja, którą trzymasz w ręce, jest przewodnikiem po pracy nad sobą. Impulsem do jej wydania były moja pierwsza książka, setki artykułów i filmów, a także tysiące spotkań i dyskusji z odbiorcami, które pozwoliły mi zweryfikować własną wiedzę oraz doświadczenie i skonfrontować je z opiniami wielu osób. Wierzę, że zainspiruje Cię do postawienia poprzeczki wysoko i wytyczania sobie ambitnych celów. Ułatwi Ci zidentyfikowanie pól, na których powinieneś się skupić, żeby świadomie kształtować swoją osobowość. Da Ci również narzędzia do wykonania tej pracy. Sam natomiast zdecydujesz, czy tę wiedzę wykorzystasz, aby aspirować do miana mężczyzny z klasą, czy pójdziesz inną drogą. Z pewnością jednak lepiej zrozumiesz, kim jesteś i kim chciałbyś być.

Dlaczego poświęciłem tę książkę pracy nad charakterem? To fakt, że na pierwsze wrażenie składają się wygląd, gesty oraz słowa. Co więcej, z tymi sferami stereotypowo kojarzymy gentlemanów. Charakter poznajemy w istocie dość późno, ale to on stoi za wszystkimi innymi elementami. To on decyduje o tym, czy potrafimy okazać drugiemu człowiekowi szacunek, znaleźć czas, żeby komuś pomóc, albo pójść na kompromis, gdy sytuacja tego wymaga. Choć gentleman potocznie kojarzy się z garniturami i wyszukanymi manierami, wszystko ma swój początek w głowie.

Wielokrotnie trafisz w tej książce na stwierdzenie, że mężczyzna z klasą powinien to czy tamto. Sam, kiedy to czytam, myślę sobie czasem: „A co z kobietami? Czy tylko mężczyźni mają jakieś obowiązki?”. Ta książka została pomyślana tak, by oddać męską perspektywę. Kieruję moje słowa do mężczyzn, nie oznacza to jednak, że kobiety nie powinny wymagać od siebie tyle, ile mężczyźni. Z całą pewnością wiele tematów, które poruszyłem, może z powodzeniem odnosić się do kobiet. Wierzę, że czytelniczki, które zaryzykują lekturę, nie poczują się zawiedzione.

Kończąc ten odautorski komentarz, chcę jeszcze serdecznie podziękować kilku osobom. Mariuszowi Kochańskiemu, który zrecenzował maszynopis i podzielił się ze mną wieloma cennymi radami. Kolegom ze Stowarzyszenia Liga Zwyczajnych Gentlemanów, którzy byli dla mnie inspiracją i służyli pomocą przy rozwiązywaniu dylematów związanych z treścią książki. W końcu odbiorcom Czasu Gentlemanów, ogromnej społeczności ludzi pragnących walczyć z bylejakością, dzielących się swoimi historiami, opiniami i konstruktywną krytyką na temat mojej dotychczasowej twórczości. To oni uświadomili mi potrzebę wydania tego tomu, pomogli mi ocenić, co powinno się w nim znaleźć, a przede wszystkim od początku dawali mi paliwo, by zajmować się tak niszową tematyką, jaką jest praca nad sobą w duchu gentlemana XXI wieku. Dziękuję Wam wszystkim niezmiernie!

Wstęp

Przychodzimy na świat jako chłopcy. Nie mamy zobowiązań, nie musimy myśleć perspektywicznie, nie przejmujemy się otoczeniem i możemy dbać wyłącznie o własne dobro. Poczucie obowiązku to wówczas cecha zupełnie zbędna. Żeby jednak stać się mężczyznami, musimy wykonać pewną pracę. Bez niej pozostaniemy tylko kolesiami, facetami, wyrośniętymi wiecznymi chłopcami. Niektórym to odpowiada, ale nie nam. Niestety, praca nad sobą, którą należy wykonać, wymaga sporego samozaparcia, jest bowiem wysoce niepopularna, wręcz niemodna.

W dzisiejszym świecie dominuje ulotność i związana z nią bylejakość. Przyzwyczailiśmy się już do przedmiotów słabej jakości, które są tanie, ale szybko się zużywają. Odpowiada nam nawet ten stan, gdyż rzeczy błyskawicznie nas nudzą i chętnie wymieniamy je na nowe. Jednocześnie podziwiamy solidną produkcję sprzed dekad, wyroby, które nadają się do użytku również dzisiaj. Trudno nam jednak zaakceptować ich cenę i fakt, że trzeba o nie sumiennie dbać, żeby służyły przez lata.

Lubimy się imać przeróżnych zajęć i czujemy się źle, gdy ktoś ma wobec nas plany. Często coś w swoim życiu zmieniamy, potrzebujemy coraz to nowszych bodźców. Chcemy się znać na wszystkim, ale na niczym nie znamy się dobrze. Nie rozumiemy, jak nasi ojcowie i dziadkowie mogli przepracować w jednej firmie całe dziesięciolecia. Traktujemy to jak życiową porażkę. Co ciekawe, jednocześnie fascynują nas wielkie osiągnięcia ludzi, którzy zmienili nasz świat. Zapominamy tylko, że zazwyczaj wykazywali się oni niebywałą cierpliwością i uporem, przez długie lata ślęcząc nad jedną rzeczą. Różnili się od nas tym, że wiedzieli, czego chcą, i wierzyli w to coś!

Prawdopodobnie najgorzej wychodzimy na ulotności w kontekście relacji międzyludzkich. Życie nie nauczyło nas ani dbania o rzeczy, które można przecież wyrzucić i w ich miejsce kupić nowe, ani trwania na posterunku i pracy nad zapewnieniem komfortu życia sobie i najbliższym. Łatwiej nam więc porzucić partnerkę lub pozwolić jej odejść niż dojść do porozumienia i wspólnie wypracować nową strategię. I nie ma tu szczególnej winy samych mężczyzn. Kobiety też dały się zauroczyć idei ulotności. Serwisy randkowe, kuszące nieograniczonymi możliwościami, jeszcze pogarszają ten stan. Spoglądamy z podziwem na pary, które przez kilkadziesiąt lat potrafiły wychodzić z konfliktów obronną ręką. Myślimy, że oni nie przechodzili żadnych poważnych problemów, ale to nieprawda. Każdy związek trwający tak długo bywa zagrożony rozpadem. Po prostu kiedyś częściej myślano o trwaniu niż o zmianach.

Jaka jest różnica między chłopcem a mężczyzną? Chłopiec chce mieć wszystko, dostać to bez wysiłku i pozbyć się balastu, gdy się znudzi. Niestety nie wie, dokąd zmierza, jak osiągnąć cele, które sobie stawia, a czasem nawet nie potrafi ich wskazać. Mężczyzna natomiast szuka swojej drogi z pełną świadomością, że będzie ona wymagająca i długa, ale stanie się źródłem o wiele większej satysfakcji niż to, co łatwo zdobyć. Wie, że czasem będzie musiał się dostosować do rzeczywistości, a nawet zmienić swoje plany, bo nie zamierza być pępkiem świata, lecz jego częścią.

Choć mamy do wyboru wiele wzorców męskości, uważam, że najlepsze, co może zrobić dojrzały mężczyzna, to pracować nad sobą, by stać się nowoczesnym gentlemanem – człowiekiem pewnym siebie, który wie, dokąd zmierza, zna swoją wartość, a przy tym szanuje innych.

Choć ta książka dotyczy wielu aspektów drogi życiowej mężczyzny z klasą, nie jest podręcznikiem dobrych manier ani męskiej elegancji. Bycie gentlemanem to bowiem znacznie więcej. To styl życia w najszerszym tego słowa znaczeniu. Skupimy się więc na rzeczy najważniejszej: zbudowaniu solidnych podstaw, na których można kształtować godny podziwu charakter.

Zapraszam Cię do odbycia niezwykle pouczającej podróży. Chyba najtrafniejszą zachętą będzie parafraza ogłoszenia Ernesta Shackletona, który poszukiwał załogantów do ekspedycji na biegun południowy: „Mężczyźni potrzebni na niebezpieczną wyprawę, niskie zarobki, dotkliwe przeszkody, długie miesiące ciężkiej pracy, nieustające ryzyko, bezpieczny powrót tylko dla wytrwałych, honor i uznanie w przypadku powodzenia!”.

Podejmiesz się tego zadania?

Wprowadzenie historyczne

Zastanawiałeś się kiedyś, czy gentlemani jeszcze w ogóle istnieją? Jeśli postrzegamy ich jako przedwojennych panów w cylindrach i z laseczkami, to odpowiedź brzmi: „Nie”. Dawni gentlemani żyli w zupełnie innych warunkach niż my i dlatego bardzo się od nas różnili. Ale nawet w kontekście historycznym ideał ten miał bardziej złożony charakter i nie powinniśmy go upraszczać do stereotypu. Zanim więc przejdę do właściwego tematu książki, chciałbym Ci zaproponować małą podróż w czasie, by podejrzeć mężczyzn z przeszłości i lepiej ich zrozumieć.

Dziś za prawdziwych gentlemanów uznajemy dość powszechnie męskich członków elit społecznych z pierwszej połowy XX wieku, a w szczególności z dwudziestolecia międzywojennego. Wiele funkcjonujących do dzisiaj reguł, zwłaszcza dotyczących manier i elegancji, pochodzi w prostej linii z tego okresu, a niektóre zostały tylko lekko zmodyfikowane. Nie będę ich tu wyliczać, warto jednak wiedzieć, dlaczego te zasady powstały i jaką pełniły funkcję.

Większość osób niezorientowanych w historii społecznej Europy XIX i XX wieku może mieć mylne pojęcie o tym, kim byli gentlemani, czym był honor i czemu służył savoir-vivre. Błędne rozumienie wynika najczęściej ze skłonności do nadmiernego idealizowania tamtych czasów, a niekiedy także jest skutkiem zbyt poważnego traktowania fikcji literackiej lub filmowej. Tymczasem rzetelna wiedza o tym, kim naprawdę byli gentlemani z przeszłości, może bardzo ułatwić zaprzyjaźnienie się z tym wzorcem. Nawet więcej – dzięki niej łatwiej nam będzie się przekonać, że sami możemy z powodzeniem dążyć do tego ideału. Dlatego mała lekcja historii może być równie interesująca, co inspirująca.

Choć sam często odwołuję się do tradycji międzywojennej, gentlemani chodzili po tym świecie znacznie wcześniej. Wyrośli z innych, dobrze nam znanych wzorców funkcjonujących w minionych wiekach wśród elit. Skupię się więc na ideałach z przeszłości, które ich inspirowały.

Jak patrzeć w przeszłość?

W przypadku czerpania wzorców z przeszłości inspiracja to słowo klucz! Zwłaszcza że bezrefleksyjne powielanie dawnych zwyczajów w pracy nad własnym charakterem i wizerunkiem nie daje satysfakcjonujących rezultatów. Dawni gentlemani nie byli święci i z perspektywy XXI wieku moglibyśmy im wiele zarzucić. W dodatku zasady dobrego wychowania nieustannie ewoluują – pewne zmiany zaszły nawet w samym okresie międzywojennym. Nie da się więc wskazać jednego momentu w historii, w którym miałby funkcjonować idealnie dopracowany kod zachowań ludzi z klasą – gentle-manów i dam. Adaptowanie dawnych zasad do potrzeb współczesności to zatem naturalny proces, który musimy stale przeprowadzać, żeby te zasady miały sens i były przestrzegane.

Tak czy inaczej, wiele możemy się nauczyć od ludzi z przeszłości, z ich biografii, podręczników dobrego wychowania i sposobów pracy nad sobą. Niebagatelne znaczenie ma też świadomość, gdzie tkwią korzenie danego wzorca, bo dzięki temu możemy określić własną tożsamość. Choćby dlatego warto wiedzieć, ile w gentlemanie jest z rycerza, ile ze szlachcica, ile z odkrywcy i tak dalej. Aspirując do miana mężczyzny z klasą, staramy się bowiem wcielić w życie wzorzec o niezwykle barwnej i długiej historii.

Gentleman rycerzem

Dwudziestowieczni gentlemani powoływali się na rycerskie pochodzenie zarówno w kontekście swojej roli społecznej – członków elity, jak i wartości, którą stawiali na pierwszym miejscu – honoru. Przykładowo Władysław Boziewicz, autor najpopularniejszego kodeksu honorowego w II Rzeczypospolitej, odwoływał się do tradycji średniowiecznej i nazywał pojedynki spotkaniami rycerskimi. Choć starcia mężczyzn zakutych w zbroje różniły się znacząco od zmagań panów w garniturach, ważne jest dla nas samo poczucie tego związku.

Międzywojenni ludzie honoru postrzegali siebie jako obrońców dam, strażników niezależności swojego kraju i spadkobierców dumy oraz tradycji swojego rodu. To właśnie na tych podstawach opierało się przekonanie, że prawdziwy gentleman musi być mężny, brzydzić się tchórzostwem, stawać w obronie słabszych i walczyć o dobre imię rodziny. Korzenie były sprawą kluczową – już w średniowieczu pochodzenie sprawiało, że członkowie poszczególnych rodów wyróżniali się na tle „zwykłej” reszty społeczeństwa.

Na gruncie między innymi troski o dobre imię rodu, a także sprawowania ważnych funkcji w społeczności wykształciła się idea honoru, która wyróżniała elity dawnych księstw i królestw. Z przynależnością do owych elit wiązały się też specyficzne zwyczaje, prawa i obowiązki, a co za tym idzie, również poczucie wyższości nad ludźmi „nieszlachetnymi”.

Oprócz tego idealny rycerz wykazywał się fantazją i brawurą, szukał okazji, aby dzięki swoim czynom sięgnąć po chwałę, i poszukiwał miłości doskonałej, damy, dla której warto byłoby zaryzykować życie. Kierował się też lojalnością, wiernością Bogu, rodzinie, ukochanej oraz suwerenowi.

Rzeczywistość średniowiecza była nieraz daleka od opisanego ideału, ale pieśni rycerskie właśnie tę upiększoną wersję przekazały kolejnym pokoleniom. To głównie ówcześni poeci i dziejopisarze, a nie późniejsi historycy ukształtowali romantyczne wyobrażenie o średniowiecznych elitach. Miało to spory wpływ na gentlemanów z bliższych nam epok, którzy starali się wyznawać podobne wartości.

Gentleman dworzaninem

Przez wieki członkowie męskich elit w Europie zamienili się z rycerzy w dworzan. Świat dworskich wartości dokładnie opisał Baldassare Castiglione w dziele zatytułowanym Dworzanin. Ten nowy ideał mężczyzny wiódł spokojniejsze życie niż jego poprzednicy. I choć dworzanin podkreślał swoje pochodzenie od dawnych wojowników zakutych w zbroje, miał bardziej pokojowe nastawienie. Lubił ruch, turnieje i kruszenie kopii, a w pojedynkach brał udział tylko wtedy, gdy nie było innego wyjścia. Kiedy jednak już do tego doszło, nie okazywał najmniejszej słabości – honor cenił niezwykle wysoko.

Honor stawał się w coraz większym stopniu wartością elit, a jego splamienie groziło ostracyzmem, czyli wykluczeniem towarzyskim. Grupa sama dążyła do tego, by pozbyć się jednostek, które mogłyby jej zaszkodzić swoimi działaniami i złą opinią. Z czasem ten zwyczaj umocnił się na tyle, że w XX wieku gentlemani nie wyobrażali już sobie pozostawienia jakiejkolwiek plamy na swoim honorze. W II Rzeczypospolitej, choć prawo zakazywało pojedynków, nawet sędziowie byli tolerancyjni wobec tych praktyk, bo sami dobrze rozumieli ich znaczenie.

Dawny dworzanin dbał również o wygląd, ale nie popadał przy tym w zniewieściałość. Jego ideałem była natomiast doskonała ogłada towarzyska: starał się być dobrym towarzyszem i postępować tak, by nie dochodziło do otwartych konfrontacji. Bliższa była mu więc dyplomacja niż rozwiązania siłowe. Rozkwitający w tym czasie ceremoniał dworski stał się mocnym fundamentem późniejszego savoir-vivre’u, który przed II wojną światową wyznaczał normy zachowania wszystkich gentlemanów i dam.

Okazał się on niezwykle istotny również w innej ważnej sferze życia mężczyzn z klasą: aby dobrze odegrać rolę towarzysza i dyplomaty, dworzanin zdobywał wiedzę humanistyczną i umiejętności, które mogły mu pomóc zjednać sobie ludzi. Erudycja była ku temu niezbędna, dlatego władał zarówno łaciną, jak i greką, czytywał dawnych filozofów i poetów, a nawet sam podejmował próby literackie oraz grał na instrumentach. Starał się osiągnąć ideał zwany dziś „człowiekiem renesansu”. Idealnego dworzanina, podobnie jak doskonałego rycerza, nie znajdziemy w historii – chyba że w książce Castiglionego – ale jak każdy wzorzec pozostaje on ważnym punktem odniesienia. Za co byli krytykowani mężczyźni wiodący dworskie życie? Zarzucano im zbytnie skupianie się na sobie. Chociaż zależało im na rozwoju, ich celem był sukces, a nie wyższe ideały. Z dzisiejszej perspektywy skrytykowalibyśmy ich także za gotowość do spiskowania i knucia, aby zdobyć lepszą pozycję w towarzystwie kosztem innych ludzi, a zwłaszcza tych gorzej urodzonych. Gentlemani XX wieku nie cenili sobie aż tak wysoko wpływów wśród możnych.

Gentleman gentlemanem

Na przełomie XVIII i XIX wieku mężczyźni zaczęli szukać nowych wzorców. Dwory przestały być centrum życia, a choć relacje towarzyskie nadal miały wielkie znaczenie, ludzie skupili się bardziej na szlachetnych ideałach i wartościach. Po rewolucji francuskiej przyspieszył proces erozji utrwalonej struktury społecznej. Coraz więcej osób pochodzących z niższych warstw i bez rodowych nazwisk starało się dorównać majątkami, wyglądem i manierami dawnym herbowym elitom. Gentlemanami zaczęto nazywać nie tylko mężczyzn szlachetnie urodzonych, ale też piastujących ważne stanowiska publiczne, dobrze wykształconych oraz uznanych artystów. Ścieżki ich wszystkich przecinały się na salonach.

To właśnie na fali tych procesów zaczęły powstawać podręczniki dobrych manier i kodeksy honorowe. Książki te zawierały informacje wcześniej przekazywane z pokolenia na pokolenie, ale odtąd zaczęły dotyczyć też ludzi, w których domach panowały do tej pory zgoła inne obyczaje. Popularność kodeksów oraz podręczników savoir-vivre’u w XIX i pierwszych dekadach XX wieku nie wynikała więc z tego, że dobre maniery zaczęto traktować poważniej – po prostu coraz więcej osób pragnęło się ich nauczyć.

Gentlemani i damy tego okresu cenili sobie wyszukane maniery, nienaganne stroje i rygorystyczne podejście do zasad honoru. Coraz częściej rozchodziły się wieści o głośnych pojedynkach, organizowanych z dwóch powodów: na salonach pojawiło się więcej osób, które swoim zachowaniem prowokowały konflikty, a ci „nowi gentlemani” wykazywali się znacznie większym zapałem do potwierdzenia swojego honoru w starciu na ubitej ziemi niż ich „starsi” koledzy, których pozycja w towarzystwie była niezachwiana. Co więcej, wyobraźnię młodych mężczyzn z dobrych domów rozpalały romantyczne wzorce rycerskości, odważnych odkrywców i wybitnych wojskowych przywódców.

W pierwszej połowie XX wieku za gentlemana uważano mężczyznę, który wywodził się z uznanego rodu, zajmował się polityką (ale nie był komunistą) lub pełnił inne ważne funkcje w społeczeństwie, a także miał wyższe wykształcenie lub osiągnięcia w dziedzinie sztuki. Taką osobę dopuszczano na salony, ale wymagano od niej odpowiedniego zachowania, stroju i charakteru. Jeśli ktoś nie spełniał tych norm, a zdarzały się takie przypadki, dyscyplinowano go towarzysko, żeby utrzymać wrażenie jednolitości grupy. Dla ludzi z zewnątrz to wygląd, maniery i majątek stanowiły pierwszorzędne cechy gentlemana. Dla niego samego były to natomiast charakter i pozycja społeczna.

Gentleman self-made manem

Po 1945 roku nastały w Polsce ciężkie czasy dla dziedzictwa międzywojennych elit, jednoznacznie kojarzonego przez komunistyczne władze z opozycją. Zwalczano maniery odwołujące się do dawnej hierarchii społecznej i wspólnotowe poczucie honoru. Z kolei powojenne warunki ekonomiczne przyczyniły się do tego, że spora część wiedzy na temat klasycznych, eleganckich strojów odeszła w zapomnienie. Na tle homogenicznego społeczeństwa przestała się wyróżniać elita, która starałaby się świecić przykładem dobrych manier i schludnego wyglądu. Gentlemani i damy, niegdyś przedstawiciele i tak wąskiej grupy o wyróżniających się obyczajach, stali się ledwie cieniem dawnej społeczności.

Musiały minąć dwa pokolenia, by młodzi mężczyźni znów na dużą skalę zainteresowali się dawnymi wzorcami i zaczęli tworzyć ich nowoczesną wersję. Tutaj pojawiła się nowa inspiracja – model tak zwanego self-made mana. Jest to ideał człowieka osiągającego wszystko własnymi siłami, a jego najsłynniejszym propagatorem był Benjamin Franklin. Ten wzorzec wiązał się głównie z przedsiębiorcami i politykami drugiej połowy XIX i początku XX wieku, którzy wyszedłszy z biednych rodzin, potrafili zyskać wykształcenie i osiągnąć sukces zawodowy za sprawą determinacji i wiary we własne możliwości.

Ponieważ po II wojnie światowej nie można już było mówić o obiektywnych warunkach czyniących kogoś gentlemanem, jakiekolwiek ograniczenia dostępu do tego modelu przestały mieć znaczenie. A jednak mówimy tu o zaletach, które dotychczas wielu uznawało za wrodzone i niemożliwe do wyuczenia. Na przekór tej opinii gentlemani self-made mani uznali, że każdy może sam wypracować szlachetne cechy, dzięki którym otoczenie uzna go za gentlemana. Droga ta jest może długa i wymagająca, ale jej przejście jest możliwe. Dlatego ten model kładzie największy nacisk na umiejętność pracy nad sobą i szacunek dla drugiego człowieka; z tego wynikają pozostałe jego elementy.

Stuprocentowych self-made manów nigdy, rzecz jasna, nie było. Każdy człowiek korzysta z osiągnięć, a niekiedy też wsparcia innych ludzi, niemniej wiele osób nie osiągnęłoby sukcesu bez niewiarygodnej determinacji. Nie można też wszystkich automatycznie nazwać gentlemanami, zwłaszcza że lwia część znanych przykładów to ludzie przesadnie skupiający się na pomnażaniu kapitału, a nawet niszczeniu swoich konkurentów biznesowych. Choć podejście w stylu „przetrwają tylko najsilniejsi” nie znajduje się w kręgu wartości wyznawanych przez współczesnych gentlemanów, nie przekreśla to ważnych lekcji z zakresu pracy nad sobą, jakich mogą nam udzielić dawni self-made mani.

Inspiracje

Z dystansu, który dzieli nasze pokolenie od przedwojennych gentlemanów, trudno dostrzec to, co najważniejsze. Stare fotografie i filmy, a także współczesna wizja artystyczna tamtych czasów sprawiły, że mężczyzn z klasą kojarzymy z panami w garniturach, cylindrach, z parasolką lub laseczką w ręce, szarmancko traktujących damy. Zazwyczaj nie wyobrażamy sobie ich w codziennych warunkach, w trudach pracy, z dylematami i problemami bardzo podobnymi do naszych. Nie postrzegamy ich jako ludzi z krwi i kości, którzy ryzykowali życie na wojnach, dokonywali śmiałych odkryć geograficznych, walcząc z żywiołami, czy starali się wywrzeć wpływ na rzeczywistość, zmieniając świat na lepsze.

Na szczęście jeszcze nic straconego. Wciąż dysponujemy źródłami, archiwami, pamiętnikami i książkami z tamtych czasów. Możemy do nich sięgnąć i lepiej poznać nasze ideały. Odkryjemy wówczas bardzo ludzkie i niedoskonałe oblicze gentlemanów – a przez to bardzo nam bliskie. Możemy, tak jak oni kiedyś, skorzystać z wiedzy o przeszłości i zainspirować się nią, kształtując własną tożsamość. Obecnie nie tworzymy jednolitej grupy i prawdopodobnie już nigdy jej nie stworzymy. Nie znaczy to jednak, że nie możemy się stać gentlemanami XXI wieku, najlepszymi na miarę naszych czasów i naszych możliwości, a tym samym zaprzeczyć przekonaniu, że „prawdziwych gentlemanów już nie ma”.

Księga I 

Fundamenty

Wstęp

Budowę każdego gmachu rozpoczyna się od fundamentów. My też od tego zaczniemy. Doskonale wiem, że w dzisiejszych czasach lepiej bym zrobił, proponując proste rozwiązania, łatwe do wprowadzenia od ręki. Z pewnością dzięki temu przekonałbym do tych działań więcej osób, ale nie o szukanie poklasku tu chodzi. Nie zamierzam Cię zwodzić, praca nad własnym charakterem niestety nie jest łatwym zadaniem. Może ona trwać długie lata, ale satysfakcja, jaką daje efekt, jest niewspółmierna do tej płynącej z drobnych sukcesów.

Zależy mi, byś z tej książki wyniósł jak najwięcej wiedzy i praktycznych umiejętności, dlatego kruche konstrukcje nie będą nas interesować. Zanim postawimy ściany, czyli skupimy się na rzeczach widocznych gołym okiem również dla innych, potrzebne nam będą podstawy. W pierwszej księdze otrzymasz narzędzia, które pomogą Ci zbudować solidne fundamenty praktycznie dla każdej budowli, jaką planowałeś skonstruować. Mówiąc o „fundamentach”, jestem jak najdalszy od definicji i oczywistości, które wpaja się dzieciom, a o których szybko zapominamy w dorosłości. Wierzę, że nie znajdziesz tu banałów, nawet jeśli już dawno rozpocząłeś swoją podróż i jesteś doświadczonym człowiekiem.

W pierwszej części książki skupiam się głównie na tym, jak rozpocząć kształtowanie swojego charakteru: jak powinieneś się przygotować, na co uważać i jak dokonywać wyborów. Niezależnie od tego, w jakim miejscu swojej drogi obecnie się znajdujesz, warto przyjrzeć się fundamentom. W końcu każdy je ma, ale bywa, że błędy popełnione przy ich konstruowaniu utrudniają nam posuwanie się naprzód. Jeśli do tej pory zmiana przyzwyczajeń, słabości i zachowań sprawiała Ci trudność, powinieneś szczególnie uważnie przeczytać te rozdziały. Pomogą Ci one odpowiedzieć sobie na pytanie, czy idziesz dobrą drogą do celów, które sobie stawiasz.

Co ważne, w moich rozważaniach nie narzucam Ci żadnej konkretnej wizji efektu, do którego miałbyś dążyć. Ta sprawa pozostaje wyłącznie Twoim wyborem i nawet jeśli nie skorzystasz z inspiracji, które przedstawię w drugiej i trzeciej księdze, przydadzą Ci się one na własnych ścieżkach. W rozdziale siódmym zarysowuję model, do którego chciałbym Cię przekonać. Szczegółowo omówię go w kontekście wartości w kolejnych księgach.

„Podstawy” odnoszą się do kluczowych spraw, bez których trudno Ci będzie się rozwijać, pracować nad swoim charakterem i doskonalić. Jest to między innymi uświadomienie sobie wartości, którymi się kierujesz, czy wzorców, jakie chciałbyś naśladować. Nie daj się jednak zmylić temu słowu i złudzeniu, że są łatwe do opanowania. Wbrew pozorom jest to najbardziej wymagający etap tej drogi. Bardzo często bowiem zdaje nam się, że wszystko rozumiemy i możemy przejść dalej, a po latach wracamy do tych samych zagadnień, by odkryć je z zupełnie innej strony, zgłębić. Nic w tym dziwnego, bo nauka otwartości na świat, krytycznego myślenia, umiejętność korzystania z autorytetów, uświadomienie sobie własnej niedoskonałości przy jednoczesnym sztywnym kręgosłupie moralnym to ogromne wyzwanie.

Pamiętaj więc, że zaczynamy z wysokiego pułapu. Jeśli chcesz, możesz się skupić najpierw na tematach opisanych w kolejnych księgach. Gorąco Cię jednak zachęcam, abyś wrócił później do tych pierwszych rozdziałów i sprawdził, czy Twoje nastawienie do poszczególnych spraw się nie zmieniło. Zastosowałem tu wprawdzie pewną hierarchię, ale zgodnie z tym, co piszę w rozdziale szóstym, lepiej po prostu zacząć podróż niż czekać na pomyślny wiatr. Zawsze może przyjść dobry moment na poprawki.

Rozdział 1

Hierarchia wartości

Od czego zacząć zmianę w swoim życiu? Do wyboru masz proste zabiegi, na przykład zakup nowych ubrań, zmianę fryzury albo zapuszczenie brody. Są też sprawy wymagające czasu i poświęcenia, takie jak wyćwiczenie w sobie cierpliwości, empatii czy radykalne zerwanie z przeklinaniem. Niezależnie od tego, jaki cel chcesz osiągnąć, powinieneś rozpocząć tę podróż od ustawienia drogowskazu. Tym drogowskazem jest Twoja hierarchia wartości.

Po co nam hierarchia wartości?

Często działamy po omacku i bez planu. Jeśli nie wiemy, dokąd zmierzamy, nawet dłuższe zastanawianie się nad daną decyzją nie przyniesie pożądanych skutków. Rzeczy, które wcale nie są kluczowe, pochłaniają wówczas zbyt wiele naszego czasu i energii. Zajmujemy się nimi kosztem tego, co naprawdę istotne. Jesteśmy rozdarci między poświęcaniem uwagi rodzinie, zdrowiu czy samorozwojowi a pracą, nauką i rozrywkami. Ostatecznie odnosimy wrażenie, że zaniedbujemy siebie, robiąc rzeczy pozbawione głębszego sensu.

Jest to tym bardziej frustrujące, że zdajemy sobie sprawę, iż mężczyzna z klasą, zwłaszcza gdy odpowiada za rodzinę, powinien umieć dokonywać trafnych wyborów, unikać uczucia rozdarcia i życiowego błądzenia. Przecież tylko osoba, która nawet gdy się gubi, nie traci głowy i opanowania, może być oparciem dla innych. Sama też szybciej osiągnie swoje cele.

Niezastąpioną pomocą jest uświadomienie sobie, jakim wartościom hołdujesz, i nadanie niektórym z nich priorytetu. Wymaga to odrobiny dojrzałości i poznania siebie, ale dzięki temu zyskasz potężne narzędzie pozwalające stawić czoła życiowym dylematom. Hierarchia wartości jest jak mapa – pozwala się zorientować, które ścieżki prowadzą do głównego celu, a które wiodą na manowce. Dzięki niej możesz rozsądniej dokonywać wyborów, bo dobrze wiedząc, czego oczekujesz od siebie i od życia, masz zdecydowanie mniejszy kłopot z podjęciem nawet ryzykownej decyzji. Otrzymujesz też możliwość korygowania swoich tras i nawet w trudnych chwilach nie będziesz się czuł zagubiony.

Bez przemyślanej hierarchii wartości błądzisz bez celu po sieci nieznanych dróg. Zbierasz co prawda doświadczenia, ale niewiele możesz z nich wynieść, nie widząc szerszego kontekstu. Kiedy ją przemyślisz, wiesz, gdzie się znajdujesz, i potrafisz ocenić przynajmniej większość kierunków. Nie znaczy to, że zawsze wybierzesz ten najlepszy, ale przynajmniej będziesz w stanie rozpoznać, czy to, co robisz, jest zgodne z Tobą samym.

Wartości w praktyce

Jak określić ważne dla siebie wartości? Nie ma co ukrywać, w naszych czasach daje się dostrzec ich głęboki kryzys. Coraz częściej są kwestionowane, przestajemy doceniać ludzi z zasadami i zaczyna nam brakować pozytywnych wzorców. Co gorsza, stałość przekonań i nieuleganie nadarzającym się okazjom do obrania drogi na skróty to postawy występujące coraz rzadziej. Wartości stają się powoli zbiorem idei, do których sięgamy, gdy są potrzebne, a potem szybko je porzucamy. W takich warunkach mniej się nad nimi zastanawiamy i żyjemy w nieświadomości tego, co jest dla nas naprawdę ważne. Musimy zatem wrócić do podstaw.

Wartości to idee i przedmioty odgrywające w życiu danej osoby szczególną rolę. Mogą to być dobro, sprawiedliwość i prawdomówność, ale też jedzenie, pieniądze czy własny samochód. Niektóre uznamy za uniwersalne dla wszystkich ludzi na Ziemi, na przykład życie, zaspokojenie głodu, wypoczynek. Inne za powszechne w naszej kulturze, na przykład wolność, wiedza, piękno. Jeszcze inne za subiektywne: kariera, bycie na bieżąco z najnowszymi trendami, rzeczy dobrej jakości. W perspektywie małych grup, a nawet pojedynczych ludzi okaże się natomiast, że to, co dla jednych jest oczywistą wartością, dla innych pozostaje opcjonalne, a nawet zbędne. Dobrym przykładem jest starsza młodzież, z której część ceni sobie młodość i niezależność, podczas gdy inni dążą do dojrzałości i stworzenia stałego związku. Z kolei rodzice młodszych dzieci są rozdarci między dbaniem o rodzinę a rozwijaniem kariery. Takie konflikty wartości można dostrzec nawet w przemyśle, na przykład w branży nowych technologii widać, że niektórzy producenci stawiają na użyteczność, a inni na estetykę swoich produktów.

Choć czasem kusi nas, by oceniać, które dążenia są bardziej, a które mniej wartościowe, warto pamiętać, że to bardzo subiektywne wybory. Nie ma zamkniętej listy wartości, ponieważ ich dobór zależy od momentu w życiu, sytuacji materialnej i rodzinnej, a także celu, do którego dąży dana osoba. Każdy powinien stworzyć własny spis wartości i uporządkować je hierarchicznie, budując w ten sposób swoisty życiowy kompas, który ułatwi mu podejmowanie decyzji. Mężczyzna z klasą wyróżni się tym, że na szczycie swojego zestawienia umieści szlachetne idee, a nie wyłącznie te zapewniające doraźne korzyści.

Wierność swoim przekonaniom

Gentlemana cechuje stałość w podejściu do wartości. Mężczyzna z klasą nie może być chorągiewką na wietrze, nie może w pogoni za okazją i szybkim zyskiem deptać wszystkiego, w co wierzył. Trzymanie się swoich przekonań jest w moich oczach świadectwem silnego charakteru, stałości gwarantującej innym oparcie. Zastanów się, co jest dla Ciebie ważne, o co byś walczył, a czego nigdy byś nie zrobił. To będzie podstawa Twojej hierarchii wartości. Część z tych idei poznasz, stawiając czoła różnym przeciwnościom i podejmując ważne decyzje. Warto jednak uprzedzić fakty i zastanowić się, co Ci imponuje w innych, oraz dążyć do tego ideału. To zadanie będzie wymagało wielu wyrzeczeń, ale właśnie w ten sposób hartuje się charakter.

Stałość nie oznacza jednak, że Twoje przekonania nie mogą ewoluować. Zwykle hierarchia wartości zmienia się adekwatnie do tego, jak zmienia się Twoje życie, lecz nie mam tu na myśli dobierania sobie tych idei, które obecnie nam odpowiadają, i zapominania o wcześniej uznawanych za ważne. Nie obawiaj się zmian i nie traktuj ich jak słabości. Nie oczekuj od siebie, że już teraz ustalisz sobie sztywny system na całe dekady. Wierzę, że dobro, sprawiedliwość, piękno, prawdomówność zawsze będą dla Ciebie ważne, ale to, czy na szczycie hierarchii wartości znajdą się kariera, rodzina, pieniądze czy patriotyzm, zależy w dużej mierze od etapu życia. Staraj się mimo wszystko dobierać te wartości w dojrzały i wyważony sposób. Weryfikuj je na podstawie silnych i przemyślanych argumentów, a nie chwilowego widzimisię.

Wartości na co dzień

Decyzja o zmianie pracy, podjęcie nauki czegoś nowego czy wejście na wyższy poziom w związku to osobiste dylematy, które często spędzają nam sen z powiek. Ze świadomością, jakie wartości są dla Ciebie ważne, będzie Ci zdecydowanie łatwiej dokonywać życiowych wyborów. Podobnie jest z wytrwałością. Nawet żeby skutecznie zmienić nawyki żywieniowe, systematycznie ćwiczyć czy przebiec maraton, trzeba mieć mocne podstawy. Gdy nie wierzysz w sens działania, zadanie staje się o wiele trudniejsze. Takie sytuacje pozwalają nam sprawdzić, czy faktycznie dana wartość jest dla nas ważna i czy jesteśmy skłonni się dla niej poświęcić.

Nie zrażaj się porażkami. One tylko ujawniają luki, ale nie przekreślają Twoich starań. Sukcesy będą Cię natomiast utwierdzały w przekonaniu, że jesteś wartościowym człowiekiem. Dzięki nim się sprawdzisz. Udowodnią, że kiedy stawiasz sobie wysoko poprzeczkę, możesz na siebie liczyć: nie poddasz się, nie wybierzesz drogi na skróty i się nie załamiesz.

Jest jeszcze inny aspekt, który sprawia, że wartości sprawdzają się w codziennym życiu – zapewniają nam bardzo pozytywny wizerunek. Łatwiej zaufać i polegać na osobie, która nie zmienia co rusz poglądów i nie podąża za nadarzającymi się okazjami, tylko trwa przy tym, w co wierzy. To właśnie takiej postawy poszukujemy w ludziach, z którymi chcemy się związać prywatnie i zawodowo.

W tej książce omawiam wiele wartości, które wysoko cenię. Uważam, że warto nad każdą z nich poważnie się zastanowić. Niektóre z pewnością uznasz za istotne, a inne jedynie za interesujące dodatki. Możliwe, że część z nich postanowisz odrzucić. Nic w tym złego, o ile Twoja decyzja będzie przemyślana i dojrzała. Zobowiązanie, by każdego dnia kierować się choćby połową z nich, będzie jednak sporym wyzwaniem. Dlatego nie nastawiaj się na rewolucję, tylko na powolne zmiany. Wówczas masz większą szansę na sukces. Ze względu na wagę tego problemu pracy nad sobą poświęciłem osobny rozdział w tej książce. W nim zaproponuję proste praktyki, które przybliżą Cię do celu.

Podsumowanie

Bądź świadom wartości, które wyznajesz, i narzucaj sobie obowiązek dbania o nie. Wtedy staną się dla Ciebie czymś naprawdę ważnym. Nie zdziw się jednak, jeśli po latach Twoje podejście się zmieni. To naturalny proces dojrzewania, który towarzyszy nam przez całe życie. Unikaj dróg na skróty i kierowania się wygodą. Kształtowanie charakteru wymaga poświęcenia. Przydatny i inspirujący może się okazać przykład osób, których osiągnięcia Ci zaimponowały. Miej zatem oczy otwarte na autorytety.

Rozdział 2

Autorytety

Choć nie lubimy, kiedy ktoś stara się nam narzucić swoje zdanie, większość z nas byłaby zadowolona, mając w pobliżu osobę, na której moglibyśmy się wzorować. Z jednej strony chcemy być niezależni, a z drugiej bywa, że potrzebujemy podpowiedzi. Wszelkie ograniczenia nas irytują, a jednak tęsknimy za jakimiś sensownymi ramami w życiu. Słowem – potrzeba nam autorytetów.

Kryzys autorytetu?

To dopiero drugi rozdział, a ja znów muszę się odwołać do kryzysów w naszej kulturze. Ostatnio autorytety nie mają się najlepiej. Jedni z odrobiną żalu mówią, że prawdziwe wzory do naśladowania należą do wymarłego gatunku. Inni, że młodzi ludzie nie uznają ani nie potrzebują żadnych autorytetów. Niełatwo znaleźć odpowiedniego kandydata na wzór do naśladowania, zwłaszcza wśród żyjących, często więc dajemy sobie spokój i uczymy się funkcjonować bez takich „drogowskazów”.

Uważam, że mimo wszystko potrzebujemy autorytetów. Nie tylko dlatego, że bez nich postępuje erozja życia społecznego oraz wyższych wartości. Po prostu mamy naturalną potrzebę, by uczyć się i rozwijać przez obserwowanie i naśladowanie osób, które nam imponują. Jest to szczególnie ważne w młodym wieku i w sytuacjach, gdy coś nas przerasta. Na szczęście mam wrażenie, że wyżej opisany kryzys jest raczej wynikiem błędnego rozumowania niż faktycznego braku ludzi szlachetnych i godnych uwagi. Jak pojmować słowo „autorytet”, żeby odnosić korzyści z naśladowania wzoru i nie narażać się na działanie wbrew sobie?

Autorytet to nie ideał

Naszym największym błędem jest przekonanie, że autorytet musi być nieskazitelny. Nie musi! Nie ma ludzi bez wad. Mogą istnieć tylko we wspomnieniach, które zwykle idealizują przeszłość albo służą do ubarwienia późniejszych relacji lub doraźnej propagandy. Staramy się nie mówić źle o zmarłych, więc często przedstawiamy ich jako lepszych, niż byli naprawdę. O każdym przecież da się powiedzieć coś kompromitującego. Oczywiście łatwiej znaleźć jakieś słabe strony ludzi żyjących, szczególnie przy dzisiejszym rozwoju technologii. Właśnie dlatego nie potrafimy uznać współczesnych za autorytety, zwłaszcza moralne, a więc te, od których oczekujemy najwięcej. Chęć zweryfikowania, czy ktoś faktycznie jest taki idealny, prowadzi szybko do odkrycia jakichś skaz w życiorysie tego człowieka i przekreślenia go. Nawet jeśli potknięcie dotyczy zupełnie innej sfery niż ta, w której zasłynął!

Tymczasem autorytet nie jest świętym ani chodzącą encyklopedią, lecz po prostu osobą, która z jakiegoś powodu zasługuje na zaufanie. Kimś, kogo zdanie liczy się w jakiejś dziedzinie. Człowiekiem, w którego profesjonalizm, wiedzę, bezstronność, prawdomówność czy inne cechy wierzymy. Albo charyzmatycznym liderem, który potrafi poprowadzić ludzi do działania w konkretnym celu. Nikt nie jest dobry we wszystkim, dlatego trzeba się ograniczyć do szukania różnych autorytetów w poszczególnych dziedzinach.

Jeśli pogodzisz się z faktem, że każdy z nas może zbłądzić, uczenie się od innych tego, w czym rzeczywiście nie mają sobie równych, przyjdzie Ci z większą łatwością. Dzięki temu nie powielisz ich błędów, a ostatecznie liczy się tylko to, co sam potrafisz wynieść z takiej relacji. Zresztą, nawet gdy uznajesz kogoś za autorytet moralny, powinieneś się skupić na tym, jakie korzyści możesz odnieść, inspirując się własnym wyobrażeniem o tym człowieku. Szukając ideału, nie tylko niczego nie zyskasz dzięki osobom, które doskonałe nie są, ale też stracisz okazję do nauki czegoś wartościowego.

Nasi mistrzowie

W dzieciństwie autorytetami są dla nas zawsze rodzice, dziadkowie czy inni opiekunowie, a także starsi w ogóle. Oni bowiem znają świat lepiej od nas, więc chętnie się od nich uczymy, obserwując, pytając i naśladując. Wzorem może być też dobry nauczyciel lub wykładowca, który potrafi dotrzeć do swoich podopiecznych. Pewnie każdy z nas trafił przynajmniej na jedną taką osobę. Po zajęciach myśleliśmy długo o tym, co mówił, chętnie prosiliśmy go o opinię czy radę, a nawet planowaliśmy zawodowo iść w jego ślady.

Autorytetem może być dobry lider w firmie, dyrektor lub choćby jeden z menedżerów, który swoim podejściem do biznesu albo do pracowników inspiruje do rozwoju i działania. Na tym też polega moc popularnych nazwisk ze świata wielkiego biznesu – chociaż mamy z nimi niewiele wspólnego, stają się autorytetami, dodają odwagi, by spróbować swoich sił i osiągnąć sukces. Podobny mechanizm działa w przypadku celebrytów, którzy chętnie opowiadają o swojej drodze na szczyt. Łatwiej się wzorować na takich ludziach, gdyż nie znamy ich osobiście, a jedynie z wyidealizowanych medialnych przekazów.

Pisarze, felietoniści czy radiowcy również mogą być autorytetami, i to realnie wpływającymi na nasze życie. Coraz częściej sugerujemy się opiniami blogerów, youtuberów czy osób popularnych w mediach społecznościowych, zwłaszcza że mamy z nimi bardziej bezpośredni kontakt. To właśnie w internecie zaistniało wiele ciekawych osób. Choć młodzież twierdzi przekornie, że nie uznaje autorytetów, często jest zapatrzona w znanych rówieśników, którzy publikują w sieci filmiki na przeróżne tematy. Ich opinie czy zachowania mają wpływ na życie tysięcy osób.

Jak uczyć się od autorytetów?

Autorytetem nie musi być zatem osobistość z pierwszych stron gazet czy z politycznego świecznika. Może to być brat, kolega ze studiów, ojciec. To są tylko ludzie, dlatego nie powinieneś wierzyć w ich doskonałość ani bezgranicznie im ufać. Najważniejsza jest umiejętność rozpoznania, czego można się od kogoś nauczyć. Zaufanie będzie dotyczyło przede wszystkim jednej, wąskiej sfery życia, a jeśli dostrzeżesz problemy na innych polach – przymknij na to oko. Niuanse bez znaczenia nie powinny blokować Twojego rozwoju w konkretnym kierunku. W końcu nie musisz się prywatnie przyjaźnić ze swoim autorytetem, jeśli bierzesz z niego przykład w kontekście pracy zawodowej czy samorozwoju.

Zapomnij też o stwierdzeniu, że ktoś jest autorytetem. Takimi osobami warto się zainteresować, ale to od Ciebie zależy, czy obdarzysz je uznaniem. To relacja całkiem subiektywna, autorytetu nie można nikomu narzucić. Wymusić można posłuszeństwo, ale nie zaufanie. Nie przejmuj się też, jeśli popularne autorytety do Ciebie nie przemawiają. Nie bój się kwestionować ich opinii. Bywa bowiem, że podążanie za kimś jest Ci potrzebne tylko w konkretnym momencie życia. Kiedy rozpoczniesz kolejny etap, możesz uznać, że przyszła pora na inny wzór do naśladowania. Pamiętaj tylko, by nie wpaść w pułapkę oceniania autorytetu przez pryzmat drobiazgów, które nie mają nic wspólnego z działalnością, jaka go wyróżnia. Kieruj się chęcią nauki i rozwoju, a nie plotkami, aferami i tym podobnymi sprawami, które odciągają uwagę od tego, co ważne.

Na ramionach gigantów

Potrzebujemy autorytetów z wielu powodów. Pokazują nam one, ile można osiągnąć, jeśli tylko poświęcimyodpowiednio dużo energii na dotarcie do celu. Takie wzorce są bardzo cenne dla ludzi kreatywnych, szybko się zniechęcających albo podnoszących z kolejnej porażki. Autorytety to giganci – możemy stanąć na ich ramionach, żeby spojrzeć jeszcze dalej. Korzystamy nie tylko z ich specjalistycznej wiedzy, ale i doświadczenia. Autorytet pomoże Ci odpowiedzieć na pytanie, jak postąpić w chwili kryzysu. Często ma bowiem o wiele bogatsze doświadczenia życiowe niż Ty.

Podążaj za opiniami osób, w które uwierzyłeś. W każdej interesującej Cię sferze znajdź sobie jakiś wzór. Połączenie doświadczeń tych autorytetów i Twojej drogi życiowej sprawi, że nigdy nie będziesz nikogo ślepo naśladował, lecz sam staniesz się niepowtarzalną, wartościową jednostką. Nie bój się więc, że uznanie kogoś za autorytet może zachwiać Twoim indywidualizmem.

Zastanów się, jaką rolę odegrały w Twoim życiu dawne i obecne autorytety. Jak skorzystałeś na ich naśladowaniu i jak bardzo wpłynęły na to, kim się stałeś? Następnie pomyśl o swoich dzieciach. One też potrzebują autorytetu i będą go szukały w Tobie. Nie bój się więc zostać takim drogowskazem i pokieruj je przez życie, aż same dorosną do wyboru własnej ścieżki. Może uda Ci się pozostać dla nich autorytetem nawet wtedy.

Podsumowanie

Autorytety są nam potrzebne w życiu, gdyż pomagają przetrwać trudności i pokonać przeszkody na drodze do celu. To jednak nadal tylko ludzie, dlatego nie możesz oczekiwać od nich doskonałości. Staraj się czerpać z nich to, co najlepsze, tylko w obszarach, w których są naprawdę dobrzy. Ich błędów nie musisz przecież powtarzać. A jeśli obawiasz się, że gdy podążysz za autorytetami, ucierpi Twój indywidualizm, zawsze możesz się zbuntować, żeby sprawdzić, kto miał rację.

Rozdział 3

Bunt

Jeśli sięgając po tę książkę, liczyłeś na proste rozwiązania, dwa pierwsze rozdziały mogły nieco ostudzić Twój zapał. Zaczęliśmy bowiem z bardzo wysokiego pułapu, przyglądając się najważniejszym wartościom. Później padła sugestia, by podążać za autorytetami. I to tymi niedoskonałymi! Sądzę więc, że przyszła pora na zmianę frontu. Masz ochotę się zbuntować?

Czy to nadal ta bajka?

Prawdopodobnie zabrzmi to zaskakująco, ale głęboko wierzę, że bunt może wzbogacić każdego, kto aspiruje do miana mężczyzny z klasą. Twoje zaskoczenie nie byłoby zresztą niczym dziwnym, ponieważ stereotypowo gentlemanów postrzega się jako miłych i ułożonych panów w garniturach, którzy starają się nikomu nie wadzić. Buntowników wyobrażamy sobie natomiast w pierwszej chwili jako ludzi niepasujących do otoczenia, wyróżniających się z tłumu zachowaniem i wyglądem. Gentlemanów i buntowników postrzegamy jako przeciwstawne modele. Pozwól mi jednak udowodnić, że jest wręcz przeciwnie.

Buntownik – gentleman

Czy buntownik może być gentlemanem? Albo czy gentle-man może być buntownikiem? Z pozoru te modele znajdują się na przeciwległych biegunach, bo gentleman powinien przecież przestrzegać pewnych zasad. Niemniej jestem pewien, że można śmiało pogodzić te drogi, a nawet mogą one z siebie wynikać. Wyjątkowo sięgnę do własnego przykładu.

Może tego nie widać na pierwszy rzut oka, ale sam jestem buntownikiem z krwi i kości. Za młodu zawsze chodziłem swoimi ścieżkami, a wszystko, co popularne, uważałem za gorsze. Zdarzało mi się mieć przez to kłopoty w domu, szkole czy w sytuacjach publicznych. Nie złamało to jednak mojej determinacji, a raczej utwierdzało mnie w buntowniczym nastawieniu. Eksperymentowałem z zachowaniem, zainteresowaniami czy też strojem, a przez to wyróżniałem się na tle innych. Gdy tylko słyszałem, że któreś z moich postanowień wydaje się „dziwne”, od razu przekonywałem się do niego o wiele silniej.

Myślę, że niewiele osób mogłoby wtedy przewidzieć, kim będę. Moja przemiana miała jednak raczej charakter stopniowy, nie rewolucyjny. A buntownikiem pozostałem do dziś. Z jednej strony uważam wybór drogi gentlemana w XXI wieku za dość nietypowy albo wręcz przewrotny, idący pod prąd nurtów dominujących w naszym społeczeństwie. Z drugiej zaś jako osoba w pewnym sensie publiczna z lubością buntuję się przeciw opiniom czy ograniczeniom, które niekiedy stawiają przede mną ludzie pragnący nieco wpłynąć na moje wybory.

W gruncie rzeczy to właśnie bunt, a nie konformizm, zawiódł mnie do miejsca, w którym się obecnie znajduję. To z niego płynie moje doświadczenie, a zwłaszcza przekonanie o słuszności dokonanych wyborów i o tym, że warto popularyzować obraną przeze mnie drogę. W ostatnich latach poznałem zresztą wiele osób, których nie wahałbym się nazwać mężczyznami z klasą, i dobrze wiem, że podążali podobnymi ścieżkami. Sądzę więc, że jeśli bunt nie jest dzisiaj konieczny, by obrać drogę gentlemana, to przynajmniej może się okazać bardzo pomocny. Przyjrzyjmy się, jak ten proces wygląda w praktyce.

Bunt – przeciw czemu?

Przeciw czemu powinniśmy się buntować? Przeciw wszystkiemu! Buntujmy się przeciw dobrym manierom, przeciw netykiecie, przeciw szarmanckiej postawie wobec kobiet, przeciw eleganckim strojom… ba! jeśli ktoś chce, niech się buntuje nawet przeciw higienie osobistej. Skutki tego ostatniego byłyby jednak wyjątkowo kłopotliwe, więc może nie warto utrudniać sobie życia? Buntujmy się przeciw zakazom używania wulgaryzmów, przeciw nauce i rozwijaniu horyzontów, przeciw autorytetom, a nawet prawu.

Buntujmy się, ponieważ postawa mężczyzny z klasą, gentlemana nie oznacza postawy osoby uległej wobec narzuconych z góry, abstrakcyjnych reguł, nieprzystających do życia. Gdybyśmy się nie buntowali, stalibyśmy się dinozaurami z minionej epoki lub narazilibyśmy się na pewne przerysowanie i śmieszność. Nie dość, że nie przystawalibyśmy do naszych czasów, to jeszcze, co gorsza, nie rozumielibyśmy, kim i dlaczego jesteśmy.

Możliwe, że zapytasz w tej chwili: „Ale jeśli zbuntujemy się przeciw wszystkiemu, to co nam zostanie prócz chaosu?”. Dlaczego miałby zostać tylko chaos? – pozwolę sobie mało elegancko odpowiedzieć pytaniem na pytanie.

Konstruktywny bunt

Cały sekret polega na tym, by nie buntować się przeciw własnej inteligencji, własnemu doświadczeniu i intuicji. Przecież nie musimy przeprowadzać rewolucji i stawiać wszystkiego na głowie, żeby dojść do ważnych wniosków. Mądry bunt zaczyna się w głowie i tam się rozwija. Gdy ktoś Ci mówi: „Rób tak”, nie rzucaj się bezmyślnie do działania. Zadaj sobie podstawowe pytanie: „Dlaczego?”. Samo „dlaczego?” już jest buntem, gdyż może Cię doprowadzić do wniosku, że jednak nie warto. Może, ale nie musi.

Bunt nie jest bowiem niszczeniem wszystkiego na swojej drodze, ale poddawaniem tego krytyce, a to coś zupełnie innego. Zastanawiamy się, czy warto. Analizujemy inne możliwości. Czasem decydujemy się pójść inną ścieżką albo sprawdzamy ich kilka, aby ostatecznie zdecydować się na jedną, tę naszym zdaniem właściwą. Niekiedy widzimy mankamenty wybranej opcji, ale i tak pozostajemy jej wierni w przekonaniu, że pozostałe mimo wszystko są gorsze. Te próby i analizy wzbogacają nas o nowe doświadczenia i przemyślenia, które czynią nas mądrzejszymi i dzięki którym potrafimy podejmować lepsze decyzje.

To wszystko sprawia, że Twój bunt nie posłuży do burzenia, lecz do budowania o wiele trwalszego gmachu. Dokonując samodzielnych wyborów i podejmując decyzje, zyskasz pewność, że są one Twoje, a nie narzucone. Co za tym idzie, będą miały o wiele mocniejsze podstawy niż wpojone Ci, ale nieprzetestowane przekonania. Kłaniając się komuś na ulicy, zakładając garnitur na ważne spotkanie albo unikając przekleństw, możesz pozostawać buntownikiem – bo w końcu nawet buntownik ostatecznie musi wybrać jakąś drogę, żeby nie stać w miejscu.

Pamiętaj tylko, że dobre decyzje wynikają z dużej wiedzy i doświadczenia, a także z empatii, gdy w grę wchodzą relacje z innymi. To ważne narzędzia. Nie możesz ich zaniedbywać, jeśli chcesz mieć zaufanie do swoich wyborów.

Bunt z klasą

Czy zatem można się buntować z klasą? Owszem, można. Przede wszystkim rób to na spokojnie. Nie tak, jakbyś walczył o przetrwanie, panicznie wydzierając oprawcom resztki swojej niezależności. Podejmuj decyzje z godnością, nawet jeśli są one sprzeczne z oczekiwaniami otoczenia. Masz do nich prawo. Czasu na popełnianie błędów jest sporo, możesz więc eksperymentować. Weź jednak pod uwagę, że będziesz musiał ponieść konsekwencje tych prób. Jeśli zaryzykujesz, a późniejsze doświadczenia pokażą, że miałeś rację, wyjdziesz z tego zwycięsko. Gdy natomiast boleśnie odczujesz skutki, będziesz dobrze wiedział, dlaczego ostatecznie wybrałeś inną ścieżkę.

Oczywiście w większości przypadków swój bunt ograniczysz do wewnętrznych rozważań, bo Twoje doświadczenie i intuicja wystarczą, by przewidzieć rezultaty łamania pewnych zasad. Nie będziesz musiał sprawdzać tego na własnej skórze. Ale nie zawsze jest to takie oczywiste. Ocena konsekwencji może się różnić w zależności od człowieka i jego wizji samego siebie. Masz wybór, czy chcesz uchodzić za osobę szarmancką wobec kobiet i na przykład przepuszczać je w drzwiach. Jeśli nie przemawia do Ciebie ten wizerunek, możesz nie uznawać takich gestów za obowiązujące Cię zasady. Zbuntujesz się przeciw nim i sam ocenisz, czy efekt Cię satysfakcjonuje czy nie. Dzięki temu każde kolejne doświadczenie i zdobyta mądrość będą Ci pomagały z większą łatwością wyciągać wnioski i podejmować decyzje. Ślepo podążając za czyimiś wyborami, nie mógłbyś rozwijać w sobie tej intuicji.

Bunt pomaga też budować poczucie własnej wartości i pewność siebie. Jeśli pogodzisz się z tym, że jesteś inny i chodzisz własnymi ścieżkami, będzie Ci o wiele łatwiej wejść w każde towarzystwo, pozostając przy swoich wartościach. To niezwykle cenna cecha w morzu wszechobecnego oportunizmu i pozorów.

Buntuj się zatem, ale mądrze, konstruktywnie i z klasą.

Buntuj się dla siebie, a nie po to, by zrobić innym na złość.

Buntuj się przeciw wszystkiemu, ale nie bój się zawracać, zmieniać zdania i weryfikować swoich opinii.

Buntuj się, bo tylko wartości, które obronią się z czasem, są warte wyznawania.

Co zyskujesz?

Można aspirować do miana gentlemana i jednocześnie pozostać buntownikiem. Bycie gentlemanem nie polega bowiem na ślepym naśladowaniu narzuconych reguł, tylko na pełnym zrozumieniu tego modelu. Dopóki nie zbuntujemy się wobec zasad, choćby tylko w myślach podważając ich sens, nie pojmiemy ich znaczenia. Warto jednak buntować się z klasą, by nie tracić kontroli nad sobą, i robić to mądrze, ponieważ bunt dla samego buntu jest tak samo bezwartościowy jak ślepe naśladowanie innych.

Sam buntowałem się przeciw wszystkiemu, co znajdziesz w tej książce. Niekiedy sprawdzałem różne opcje na sobie. Czasami wystarczyło głębsze przemyślenie innej ścieżki. Dzięki temu nie czuję się zależny od zasad, mam do nich dystans, ale równocześnie je rozumiem i identyfikuję się z wzorcem, którego dotyczą. Zwyczajnie wiem, że więcej zyskuję, przestrzegając ich, niż podążając w przeciwnym kierunku.

Co więcej, nie możemy mówić dziś o jednym właściwym modelu gentlemana. Różnimy się między sobą. Niekiedy bardzo. Może się okazać, że w Twoim przypadku pewne zasady okażą się nietrafione, za to inne lepiej się sprawdzą. Buntując się, przekonasz się o tym sam.

Podsumowanie

Nie musisz niczego przyjmować na wiarę, bo naprawdę wartościowe zasady potrafią się obronić same. Zadawaj sobie więc pytanie „dlaczego?” i wykorzystuj swój bunt do budowania, a nie niszczenia. Dzięki temu droga, którą wybierzesz, będzie w pełni Twoja i będziesz dobrze wiedział, gdzie i dlaczego się znajdujesz. Nie wpadnij jednak w pułapkę zbyt szybkiego negowania wszystkiego. Otwartość na to, co nowe, jest bowiem niezbędna, by posuwać się naprzód.

Rozdział 4

Otwartość

Można powiedzieć, że bunt stanowi swego rodzaju wentyl bezpieczeństwa w postawie mężczyzny z klasą XXI wieku. Ktoś, kto z dużym dystansem podchodzi do wszelkich zasad, znajdzie w nim przyzwolenie na poddawanie krytyce szablonów i schematycznych wartości. Nie możemy jednak popaść w skrajność i bezrefleksyjnie kwestionować wszystkiego dookoła. Bunt musi być więc zrównoważony pewną otwartością na nowe.

Czasem warto odpuścić

Wyobraź sobie zwyczajną sytuację z życia wziętą. W niezobowiązującej rozmowie pojawia się temat związany z Twoimi wyborami. Może to być kwestia pracy, zachowania czy nawet ubioru. Druga strona, przekonana, że ma rację, postanawia Cię namówić do zmiany opinii. Choć w rozmowie nie pojawia się żaden dogłębnie intymny wątek, instynktownie stajesz w opozycji. Nie ze względu na zamiłowanie do dyskusji, tylko dlatego, że oddanie pola oznaczałoby dla Ciebie złożenie broni, podkulenie ogona czy inną formę osobistej porażki. Twoje zdanie jest w końcu Twoje. Jest nieodłączną częścią Ciebie i nie odpuścisz łatwo.

Co ciekawe, zazwyczaj drugą stroną takiej rozmowy jest ktoś bliski. Ktoś, komu na Tobie zależy i kto może dostrzegać więcej niż dalsi znajomi. Osoba spoza bliskiego kręgu szybko by zresztą wyczuła Twój opór i nie prowadziłaby do ostrej wymiany zdań albo Ty sam zbyłbyś temat jakimś ogólnikiem. W tej sytuacji jednak się nie wycofasz.

Po czasie zrozumiesz, że rozmówca życzył Ci dobrze, ale w trakcie dyskusji intencje drugiej strony nie są dla Ciebie tak czytelne. Zostałeś zaskoczony i zareagowałeś jak woda na silne uderzenie w otwartą dłoń, kiedy z płynu zmienia się niemal w ciało stałe, stawiające opór. Nie jesteś w stanie ad hoc przeanalizować usłyszanych opinii czy rad, a skupiasz się na szukaniu kontrargumentów. Sytuacja natomiast szybko eskaluje…

Podczas tej ostrej wymiany zdań zbawienne dla Ciebie byłoby panowanie nad własnymi emocjami, o którym szerzej piszę w kolejnej księdze, ale to tylko połowa sukcesu. Opanowanie pozwala uniknąć kłótni przez ukrycie złości, odpowiedni dobór słów i zgrabną zmianę tematu dyskusji, ale może dać Ci też oddech, by zacząć słuchać. Jeśli w takim momencie będziesz umiał się otworzyć na cudze opinie, pojawi się szansa, by nie tylko uniknąć konfliktu, ale też wynieść cenną naukę dla siebie.

Między słowami

Znam wiele przypadków, kiedy ktoś na próbę pomocy reagował obojętnością lub nawet agresją. W tej materii sam mam sobie wiele do zarzucenia. Często kompleksy i brak pewności siebie sprawiają, że rady i wyciągniętą ku nam przyjacielską dłoń odbieramy jako zamach na naszą niezależność albo krytykę samodzielności. A w rezultacie tracimy okazję do naprawienia błędów albo po prostu zrobienia czegoś lepiej, z wykorzystaniem innej perspektywy i cudzego doświadczenia.

Zdaję sobie sprawę, jak ogromną rolę odgrywają tutaj rozmówca i jego umiejętność udzielania rad, oferowania pomocy czy wygłaszania konstruktywnej krytyki. Niejednokrotnie to niewłaściwy ton wypowiedzi staje się zarzewiem konfliktu. Na obronę naszych adwersarzy dodam, że sztukę krytykowania w taki sposób, żeby komuś faktycznie pomóc, bardzo trudno opanować. Podobne dyskusje zdarzają się między ludźmi sobie bliskimi właśnie dlatego, że w takich relacjach nierzadko pozwalamy sobie na skróty myślowe, rezygnujemy z łagodzących wstępów i szczędzimy komplementów. Uznajemy, że skoro tak dobrze się znamy, to nie musimy owijać w bawełnę. A jednak powinniśmy, w przeciwnym razie jedynym naszym osiągnięciem będzie kłótnia! Sztuka dyskusji i krytykowania to obszerny temat i nie ma tu miejsca, by omówić go kompleksowo*, ale obecnie najważniejsze jest, żebyś poznał działanie tego mechanizmu i zdobył się na wyrozumiałość dla nieudolnych prób pomocy podejmowanych przez przyjaciół i rodzinę. Tylko w ten sposób możesz coś zyskać, a przecież w ostatecznym rozrachunku właśnie to stawiasz sobie za cel. Nie to, żeby dać wyraz oburzeniu na źle dobrane słowa czy ton wypowiedzi. Dopiero za nimi kryje się właściwa myśl. Może być banalna, nic nieznacząca albo bardzo cenna, a to, czy może Ci się do czegoś przydać, nie będzie miało związku ze sposobem jej przekazania. Dlatego gdy przestaniesz analizować formę wypowiedzi, otworzysz się na stojącą za nią myśl i to ją poddasz krytyce, najwięcej zyskasz.

Jak rozumieć otwartość?

Otwartość to jedna z najcenniejszych wartości, o jakie możesz się zatroszczyć w swoim życiu, ponieważ może Ci pomóc zajść bardzo daleko. Mam niestety wrażenie, że ostatnimi czasy popyt na nią nieco spadł i zaczęła się kojarzyć z bezrefleksyjnym naśladowaniem wszystkiego, co nowe i modne. Ujawniłem się już jednak jako krytyk wszelkiej bezrefleksyjności, więc ta definicja bez wątpienia nas nie dotyczy.

Otwartość, która ma nam pomóc w rozwoju, powinna być rozumiana jako gotowość do wysłuchania cudzych argumentów oraz chęć odszukania sensu i korzyści płynących z przyjęcia proponowanej perspektywy. Nie dość zatem, że jesteśmy na tyle uprzejmi, że nie zakrzyczymy kogoś, z kim się nie zgadzamy, to jeszcze poświęcimy przynajmniej chwilę, by zastanowić się nad jego opiniami.

Nie oznacza to wcale, że powinieneś iść wszędzie, gdzie Ci każą. W końcu masz swój rozum i doświadczenie, które pozwala Ci lepiej lub gorzej ocenić wartość tych rad, zaleceń czy zasad. Ale jeśli już na wstępie uznasz, że wszystko wiesz najlepiej i nie musisz słuchać innych, upodobnisz się do tych stereotypowych starców, którzy są gotowi tylko krytykować i pouczać i z gruntu odrzucają wszystko, co nie zgadza się z ich obecnym światopoglądem. Moim zdaniem zdecydowanie lepiej dążyć do ideału starca, który z własnego doświadczenia wie, że od każdego może się czegoś nauczyć, i dlatego chętniej słucha, niż mówi.

Siła w pokorze

Bądź zatem otwarty na zdobywanie wiedzy i przeżyć. Zgłębiaj interesujące Cię tematy i podążaj ścieżkami, które dzięki nim odkryłeś. Poznawaj ludzi i ucz się, czerpiąc z ich różnorodności. Staraj się zrozumieć, z czego ona wynika i jakie ma znaczenie. Słowem, bądź ciekawy świata – to podstawa otwartości i główne paliwo dla rozwoju, o którym będzie mowa w trzeciej księdze.

Przed nami jednak jeszcze większe wyzwanie, czyli otwartość na to, że sami możemy się mylić, i gotowość przyjęcia uzasadnionej krytyki. Taka postawa ma wiele wspólnego z pokorą – wartością, która również nie jest dziś popularna, a okazuje się niezwykle cenna i przydatna, gdy staramy się zrozumieć nasz związek ze światem i poszczególnymi ludźmi. Pokora sprowadza na ziemię, kiedy zaczynamy przeceniać swoje możliwości i poczujemy się zbyt mądrzy. Jest kolejnym bezpiecznikiem chroniącym nas przed popadnięciem w którąś ze skrajności.

Przyjęcie takiej otwartości i pokory wymaga sporej pewności siebie i odwagi. Nie każdy bowiem jest w stanie spokojnie wysłuchać krytycznych opinii na swój temat albo wręcz przyznać się do błędu i zmienić decyzję. Większość ludzi ze zgrozą wyobraża sobie podobne scenariusze. A jednak, wbrew popularnym opiniom, taka postawa nie świadczy o słabości, podporządkowaniu czy poddaniu się. Wręcz przeciwnie! Najprościej się zbuntować, uciec albo obronić, ale dopiero spokojne wysłuchanie krytyki, żeby ją później przeanalizować i świadomie zdecydować, czy chcesz ją przyjąć czy odrzucić, oznacza rzeczywiste panowanie nad sytuacją.

Osiągnięcie tego etapu będzie świadczyło nie tylko o Twojej odwadze i pewności siebie, lecz też o mądrości i dojrzałości.

Pielęgnowanie otwartości

Wspomniałem już, że o otwartość trzeba się zatroszczyć, i faktycznie, podobnie jak pokora, wymaga ona pielęgnowania. Mało jest wartości, które równie łatwo możemy utracić przez nieuwagę. W miarę gromadzenia wiedzy i sprawdzania się na różnych polach nabieramy jednocześnie pewności siebie, która zasadniczo jest dobra, niekiedy jednak może prowadzić do przekonania o własnej nieomylności w pewnych dziedzinach.

Spróbujmy sobie wyobrazić zarówno otwartość, jak i pokorę jako białą plamę na „mapie” naszej tożsamości. Biała plama oznacza gotowość do zapisania pustego miejsca nowymi informacjami. Te cechy są czymś naturalnym za młodu, ale z wiekiem je tracimy, gdyż nasza „mapa” szybko się zapełnia. Wówczas powoli żegnamy się z potrzebą dopisywania do niej czegokolwiek. Jesteśmy zadowoleni z rezultatu i uznajemy go za gotowy. Moglibyśmy nazwać ten stan dojrzałą stabilnością i dla wielu będzie on pożądany, ale ma jedną poważną wadę – osiągnąwszy go, przestajemy się rozwijać.

Oczywiście nie da się cofnąć do młodzieńczej niewiedzy i naiwności, dlatego w dojrzałym życiu „biała plama” czasem staje się już tylko świadomością, że na naszej mapie mogą występować jakieś błędy, nieścisłości albo po prostu coś się zmieniło i dobrze by było to uaktualnić. Unikając metafor: chodzi po prostu o świadomość własnej niedoskonałości. Jeśli chcesz pracować nad swoim charakterem, doskonalić się i przezwyciężać słabości, musisz taką postawę wypracować i co jakiś czas przyglądać się sobie krytycznie, by sprawdzić, czy przypadkiem gdzieś nie przepadła. Wtedy otwartość i pokora, charakterystyczne cechy młodości, staną się świadomie wybranymi wartościami w dojrzałym wieku.

Jak to zrobić? Najlepiej zacząć od pewnej prostej metody. Zadaj sobie pytanie: „Czy jestem doskonały?” albo „Czy jestem nieomylny?”. Jeśli odpowiedź brzmi „tak”, nie znajdziesz w tej książce nic odkrywczego. Podejrzewam jednak, że sama myśl o tym, że miałbyś spojrzeć w lustro i z pełną powagą powiedzieć do swego odbicia: „Jestem doskonały”, wydaje Ci się zabawna. Nikt bowiem nie jest doskonały ani nieomylny, ale za to niejednemu z nas świetnie idzie tuszowanie, maskowanie czy chowanie tej myśli gdzieś na dnie. Nie bądź jedną z takich osób. Twój brak doskonałości to paliwo, które napędza Cię w drodze do pracy nad sobą oraz odkrywania siebie i świata. Dopóki nosisz w sobie tę myśl, dopóty będziesz czerpał przyjemność ze wszelkiego rodzaju podróży, zarówno fizycznych, jak i metafizycznych.

Podsumowanie

Żeby nie popełniać cudzych błędów, postaraj się jak najszybciej zaakceptować swoją niedoskonałość i omylność. Niech poprowadzi Cię to w stronę czujności, tak abyś umiał zrozumieć i przemyśleć cudze opinie, rady i zasady, zanim je odrzucisz lub przyjmiesz. Dopiero wówczas będziesz mógł się w pełni świadomie uczyć od innych i rozwijać swoją niezależność.

* Jeśli chciałbyś już teraz pracować nad swoimi umiejętnościami docierania do innych osób z krytyką, zacznij od uważnej obserwacji podobnych rozmów, w których sam uczestniczysz. Zastanów się, które elementy wypowiedzi zaostrzały dyskusję, a które ją łagodziły. Staraj się później unikać powielania błędów.

Rozdział 5

O byciu sobą

Gentlemani kojarzą się nam z ludźmi, którzy w razie potrzeby poświęcą swój czas i przyjdą z pomocą. To dobrzy towarzysze, można się przy nich poczuć komfortowo, bo z ich ust nie padną raniące słowa. Nie starają się też na siłę skupić uwagi otoczenia na sobie, przyćmiewając innych.

Zdaje się, że są to coraz rzadsze cechy, gdyż rekordy popularności bije nastawienie typu: „Jestem, jaki jestem, a otoczenie musi się dostosować”. Można odnieść wrażenie, że żyjemy w kulcie egoistycznego indywidualizmu. Bycie sobą czy odkrywanie, kim się jest, stało się priorytetem. Niestety nadmierne skupienie się na tych ideach stoi w sprzeczności ze szlifowaniem swojego charakteru i byciem gentlemanem w ogóle.

Kiedy indywidualizm jest zły?

Im bardziej samotni czujemy się na świecie, tym większe znaczenie mamy sami dla siebie. Przestajemy dostrzegać powody, dla których mielibyśmy się dostosowywać do innych ludzi, przejmować się ich samopoczuciem i potrzebami. Uznajemy, że nikt się o nas nie zatroszczy, więc sami musimy to zrobić. Bycie dobrym towarzyszem może mieć wówczas w naszych oczach jakikolwiek sens tylko wtedy, gdy przyniesie wymierne korzyści.

Co się dzieje, kiedy uznajemy, że otoczenie powinno się do nas dostosować? Znika głębszy sens pracy nad sobą i swoim charakterem. Zapominamy o potrzebie znajomości dobrych manier, które pozwalają żyć w zgodzie z innymi. Znikają powody, by ćwiczyć opanowanie, cierpliwość, wyrozumiałość i tym podobne cechy. Odrzucamy jakiekolwiek zasady dotyczące wyglądu.

Tego typu nastawienie niekoniecznie wynika z jakiegoś skrajnie egoistycznego podejścia do relacji z ludźmi. Jego przyczyną może być po prostu brak wiary w to, że niektóre cechy da się w sobie zmienić. Albo przekonanie, że pod pewnymi względami nie możemy stać się lepsi. Dla mnie to tylko kolejny dowód szkodliwości haseł typu: „Jestem, jaki jestem, i dobrze mi z tym”. Nie dość, że odciągają nas od prób pracy nad własnym charakterem, to jeszcze nie pozwalają się przekonać, ile można zdziałać samą siłą woli i konsekwencją.

Zdrowy indywidualizm

Rzecz jasna, nie zamierzam postulować, byśmy udali się na przeciwległy biegun i żyli pod dyktando innych. To moim zdaniem zaprzeczenie definicji mężczyzny z charakterem. Paradoksalnie wzajemne dostosowywanie się sprawia, że relacje międzyludzkie stają się łatwiejsze i przyjemniejsze. Trzeba jednak mieć świadomość, na czym ono polega. To szukanie złotego środka, w którym każda ze stron czyni krok ku swoim towarzyszom. Wyrzeczenia jednostek są niewielkie, ale suma małych kroków zdecydowanie uprzyjemnia wspólnie spędzony czas.

Bez obaw, w ramach zasad dobrego wychowania i dress code’u można pozostać przy swoim ja i wyróżniać się na tle innych ludzi. Gentleman wykaże się jednak pewnością siebie, która pozwoli mu nie „krzyczeć” swoim zachowaniem lub strojem: „Jestem tu i jestem wyjątkowy!”. Człowiek z klasą pozwoli odkryć tę prawdę każdemu zainteresowanemu w swoim czasie i na swój sposób. W sferze towarzyskiej będzie się natomiast trzymał zasady pozostawania dobrym towarzyszem, która nie tylko przyciąga do niego ludzi, ale i zatrzymuje ich na dłużej w jego otoczeniu.

Pozwól, by tylko zainteresowani mogli poznać Twoje prawdziwe, wyjątkowe oblicze! To sprawdzian Twojego poczucia własnej wartości. Im większa pewność siebie, tym mniej zależy Ci na tym, by wyróżniać się na siłę. Dlatego tak ważne jest kształtowanie i szlifowanie swojego charakteru, bo tylko to pozwala nam dobrze poznać samych siebie i przekonać się o swoich zaletach. Dzięki temu nasze pojmowanie indywidualizmu staje się zdecydowanie dojrzalsze i mniej egoistyczne.

Zmienić można niemal wszystko

Nieważne, czy chodzi o przeklinanie w niezobowiązujących sytuacjach, wybuchy gniewu, zostawianie po sobie bałaganu czy różne nałogi. To właśnie w takich przypadkach upieramy się: „Taki już jestem i nie mogę tego zmienić”. Ale to nieprawda!

Przez lata nauczyłem się o swoim charakterze jednej bardzo ważnej rzeczy: mogę w sobie zmienić niemal wszystko. Kiedyś wydawało mi się, że nasze nawyki są tak silne, że nie da się nad nimi pracować. Mimo to podjąłem kilka prób uczynienia wyłomu w tym murze. Im dalej w las, tym bardziej się przekonuję, że zdziałać można niewiarygodnie dużo, choć wymaga to sporych nakładów pracy. Jest to jednak możliwe – i to najważniejsze! Dobry powód pozwala góry przenosić.

Kilka lat pracy przy pisaniu bloga, która wiąże się z tym, że każdy mój tekst oceniają tysiące czytelników, sprawiło, że wyzbyłem się większości problemów z ortografią i interpunkcją. A przecież w czasach szkolnych otrzymałem dokument potwierdzający, że „tak już mam” i nie muszę tego zmieniać. Jeszcze większym zaskoczeniem były dla mnie pierwsze efekty pracy nad porzuceniem stosowania przerywników „eee”, „yyy” w trakcie wypowiedzi publicznych. Gdy pierwszy raz usłyszałem własny występ w radiu, odkryłem, że sprawa jest poważna. Nie dało się tego słuchać, a przecież podczas nagrania nawet nie byłem tego świadomy. Choć brakowało mi wiary w możliwość zmiany, bo w końcu było to zakorzenione i nieuświadomione przyzwyczajenie, podjąłem się pracy nad nim. W rezultacie dziś mam wrażenie, że podczas wypowiedzi publicznych pewna część mojego mózgu zajmuje się wyłącznie kontrolą takich przerywników, niemal tak samo nieświadomie, jak kiedyś podsuwała mi te wszystkie „eee” i „yyy”.

Podobnie jest z pilnowaniem swoich manier podczas spotkań, z niepoddawaniem się w chwilach słabości, z przezwyciężaniem bólu, senności czy braku chęci i tak dalej. Zadania, które sam sobie narzuciłem, pokazały mi już, na ile mnie stać. Dzięki temu mogę sobie zaufać, wyznaczając kolejne cele. Choć z pozoru większość tych zmian była odpowiedzią na oczekiwania innych ludzi, ostatecznie mam wrażenie, że stałem się lepszym człowiekiem, a wysiłek, jaki w to włożyłem, pozwala mi być z tego dumnym. I co najważniejsze, w żadnym stopniu nie uważam, bym zatracił moje prawdziwe ja. Zyskałem natomiast pewność, że będę w stanie sobie poradzić również z innymi wadami.

Podsumowanie

Twój indywidualizm jest ważny, ale doskonaląc się, wcale go nie tracisz. Nawet przyjmując kodeks dobrych manier czy stosując dress code, pozostaniesz sobą i będziesz się wyróżniał na tle innych. Po prostu różnimy się między sobą na tyle mocno, że nie da się zatrzeć tych różnic, nawet kiedy podążamy tą samą drogą. Lepiej też podkreś-

lać swój indywidualizm, świadomie kształtując własny wizerunek, niż pozostawiając go w dziewiczym stanie. Z takim nastawieniem możesz już w pełni świadomie rozpocząć pracę nad sobą.

Rozdział 6

Jak pracować nad sobą

Teraz, gdy Twój kompas niezawodnie wskazuje wartości, które sam wybrałeś, i kiedy wiesz, jak uniknąć bezmyślnego naśladownictwa i bezowocnego buntu, z otwartym umysłem możesz śmiało ruszyć w drogę i zacząć pracować nad charakterem. Niestety, choć czasem piszę, że należy coś „po prostu” zrobić, nie oznacza to, że taka zmiana nie będzie wymagała tygodni pracy nad sobą. Nie jest to poradnik ubioru ani książka kucharska, do której sięgniesz w razie potrzeby i w pięć minut zastosujesz zawarte w niej zalecenia. Na szczęście czekające na Ciebie korzyści są na tyle cenne, że nie warto się zrażać, ale również na tę drogę potrzebujesz odpowiednich narzędzi.

Walka ze sobą

Zauważyłem, że jedną z największych przeszkód w samodoskonaleniu się jest brak wyrobionych nawyków takiej pracy. Niby wiemy, że coś wypadałoby zmienić, i nawet staramy się to jakoś osiągnąć, ale zazwyczaj nie wychodzi albo po prostu nie wiemy, jak się do tego zabrać. W końcu pozbycie się szkodliwego nawyku, który towarzyszy nam od niepamiętnych czasów i do którego zdążyliśmy się przyzwyczaić, nie jest prostym zadaniem. Mało tego, często przerasta nas sama wizja podjęcia takiej próby.

Zazwyczaj ten proces wygląda następująco. Zaczyna się oczywiście od szczerej chęci zmiany. Mijają tygodnie, a my nadal tkwimy w punkcie wyjścia. Powoli zaczynamy przekonywać sami siebie, że ostatecznie nie jest z nami tak źle, że jakoś panujemy nad tym nawykiem i czasem potrafimy go okiełznać. Szukamy argumentów za tym, że czas nam nie sprzyja, by się skupić na zmianie, bo tyle mamy na głowie. Tłumaczymy sobie, że takich nawyków nie da się zreformować. A niekiedy nawet dochodzimy do momentu, w którym mówimy: „W sumie to po co mam zmieniać swoje nawyki? Co innym do tego? Nie muszę się dostosowywać do świata. Niech on się dostosuje do mnie!”, i negujemy potrzebę wykonania jakiejkolwiek pracy, zapominając o wcześniejszych postanowieniach.

Zanim więc przejdziemy dalej, musimy pomówić o strategiach samodoskonalenia się nie tylko przez zdobywanie doświadczeń i wiedzy, ale także wskutek przyjmowania postaw, które nam imponują. Dzięki temu kolejne rozdziały tej książki będą dla Ciebie ciekawe i inspirujące, a na dodatek stworzą realną możliwość zmian i rozwoju w praktyce. Szczególnie przyda Ci się to przy wyrabianiu takich nawyków jak codzienne czytanie, uprawianie sportu, wczesne wstawanie, pisanie dziennika albo nauka języka obcego. Jednocześnie narzędzia te posłużą do kontroli postępów w ograniczaniu nałogów, przekleństw czy wybuchów gniewu. W ostatecznym rozrachunku pozwoli Ci to budować wiarę w swoje możliwości, poczucie własnej wartości, pewność siebie i asertywność, a siłą rozpędu nabierzesz przekonania, że potrafisz osiągnąć naprawdę wiele.

Postawienie diagnozy

Pierwszym krokiem w pracy nad sobą jest zdiagnozowanie problemu. Możesz na przykład dojść do wniosku, że nie jesteś zadowolony z pewnych swoich przyzwyczajeń lub ograniczeń, i postanowisz je zmienić. Możesz też uznać, że potrzebujesz w swoim życiu czegoś, na co do tej pory nie znajdowałeś energii, czasu lub zapału. Rzecz jasna, musisz sam dojść do podobnych wniosków. Nawet jeśli padną jakieś sugestie z zewnątrz, i tak najpierw powinieneś je dogłębnie przeanalizować, aby szczerze uznać daną potrzebę za swoją. Z wątpliwościami w tym zakresie daleko nie zajdziesz.

Niestety nieraz nawet zrozumienie i zaakceptowanie racjonalnych rad innych osób mogą nie wystarczyć. Tak bywa na przykład, gdy słyszymy, że trzeba rzucić palenie albo że warto regularnie uprawiać sport. Przyznajemy rację, a nawet umieszczamy te cele na liście swoich postanowień noworocznych, ale dalej nic się nie dzieje, bo w rzeczywistości nie uznaliśmy tej potrzeby za swoją. Zmiana dla kogoś to argument o wiele słabszy niż zmiana dla siebie.

Dobry powód

Sam dobrze znam ten mechanizm, ponieważ przez lata obiecywałem sobie, że zacznę regularnie uprawiać sport. Świadomość, że to dobre dla zdrowia i może przedłużyć życie, nie wystarczyła, żebym wytrwał w postanowieniu. Nawet jeśli ćwiczyłem przez parę miesięcy, w końcu przychodził moment, w którym rutyna ulegała przełamaniu, rozchwianiu, aż w końcu odpuszczałem sobie w ogóle. Powrót do dawnej formy wydawał mi się zbyt dużym wyzwaniem. Dopiero gdy kontuzja kolana bardzo poważnie ograniczyła mnie na wiele miesięcy, a fizjoterapeuta zalecił codzienne rozciąganie, żeby uniknąć problemów z chodzeniem, złapałem ten rytm na poważnie. Tak istotna sprawa jak swobodne chodzenie była wystarczającym argumentem, żebym całym sobą zżył się z codziennymi ćwiczeniami. A skoro już i tak wykonywałem zaleconą serię, nie widziałem przeciwwskazań, by dołożyć jeszcze kilka ćwiczeń siłowych.

W ten sposób jeden z poważniejszych kryzysów zdrowotnych w życiu doprowadził mnie do najlepszej formy, jaką kiedykolwiek osiągnąłem. Ale to nie lepsza sprawność daje mi największą satysfakcję, lecz fakt, że jestem w stanie utrzymać regularność rytuału. W końcu do tej pory to nie brak siły i sprawności mnie ograniczał, tylko uleganie zniechęceniu. Ta myśl o poranku lub wieczorem, że „tak bardzo mi się nie chce”, że „może zrobię to potem”, że „w ogóle po co?”. Pokonałem więc własne ograniczenia, a sukces wręcz pchał mnie do przekraczania kolejnych granic własnych możliwości.

Podobnie jest z każdą sferą życia. Z czasem konieczność szukania dobrych powodów do pracy nad sobą przestaje mieć tak duże znaczenie, bo znając siebie, po prostu będziesz sobie wyznaczał kolejne cele niejako z rozpędu. Poczucie satysfakcji stanie się wystarczającą nagrodą, zgodnie z łacińską sentencją Imperare sibi maxi-mum imperium est („Panować nad sobą to najwyższa władza”). Ale początki, kiedy jeszcze nie znasz smaku takiego zwycięstwa, są o wiele trudniejsze. Dlatego dobry powód jest niezbędny, by ruszyć z miejsca i zrobić ten pierwszy wyłom w murze, który budowaliśmy od najmłodszych lat.

Pierwszy wybór

Twoja skuteczność w pracy nad sobą będzie ściśle związana z wcześniejszymi doświadczeniami. Jeśli jeszcze nie przekraczałeś własnych barier, będzie Ci trudniej. Dlatego nie wyznaczaj sobie od razu najtrudniejszych celów. Choć na przykład walka z nałogiem może się wydawać najważniejsza, czasem lepiej zacząć od drobniejszych przyzwyczajeń, takich jak codzienne słanie łóżka, wczesne wstawanie, zmiana diety, uprawianie sportu lub medytacja. Każde z nich może przynieść korzyść i przekonanie, że stać Cię na więcej. Polecam Ci wprowadzenie do planu dnia jakiegoś małego rytuału, który pozwoli Ci nieco zwolnić obroty i trochę porozmyślać. Przyda się to w dalszej pracy i pozwoli wejść w odpowiedni rytm.

Staraj się wybierać takie nawyki lub cechy do przepracowania, które nie tylko są dla Ciebie ważne, ale też dają Ci silne poczucie, że chcesz je zmienić i masz ku temu dobry powód. Jeśli na przykład zgodzisz się ze mną, że bezmyślne przeglądanie mediów społecznościowych pochłania czas, który mógłbyś poświęcić na coś wartościowego, ale i tak to lubisz i odprężasz się przy tym, to raczej poszukaj czegoś innego. Próbując zwalczyć ten nawyk, walczyłbyś podświadomie ze sobą samym, utrudniając sobie pracę. Znajdź więc coś, czemu jesteś gotów stawić czoła. Nie wybieraj też sfery, w której zmianę nie wierzysz. Tę wiarę będziesz czerpał później z pomniejszych sukcesów, bo kiedy wypracowujesz nowy nawyk lub poprawiasz stary, rośnie Twoja pewność, że dasz sobie radę także z trudniejszymi zadaniami. Wtedy będziesz mógł zacząć wyznaczać sobie ambitne cele w pracy nad cechami pozornie niemożliwymi do zmiany. Dobre powody powoli przestaną być aż tak ważne.

Kontrola nawyków

Jaki jest następny krok? Czas, by określić, kiedy i jak zamierzasz pracować nad danym aspektem Twojego charakteru. Im dokładniej, tym lepiej. Możesz to nawet gdzieś zapisać albo komuś powiedzieć. Zwiększy to Twoje szanse na sukces. Jak najlepiej kontrolować swoje postanowienia? Przyda Ci się pewna pomoc.

Pierwszy raz o szablonie służącym do kontrolowania nawyków przeczytałem w pamiętnikach Benjamina Franklina**, których lekturę gorąco Ci polecam. Franklin był niezwykle ambitny i konsekwentny w pracy nad sobą. Osiągnął dzięki temu ogromnie dużo. Nie musisz być tak restrykcyjny jak on, ale warto się nim inspirować. Franklin stawiał sobie cele w postaci wypracowania nowych nawyków lub zmiany tych obecnych. Szkicował w notesie tabelkę. Z lewej strony wypisywał cechy, nad którymi zamierzał pracować, a rubryki po prawej odpowiadały kolejnym dniom. Zaznaczał w nich, czy danego dnia zrealizował swój cel, czy też uległ dawnym przyzwyczajeniom. Przyznanie się przed sobą do porażki było w większości wypadków dostateczną motywacją, żeby skutecznie się pilnować i trwać w postanowieniu. Taka tabelka pozwalała mu też dostrzegać postępy w pracy, co było ważną nagrodą.

Co istotne, nie zapełniał arkusza od razu najróżniejszymi postanowieniami. Nikt by nie podołał pracy na wielu trudnych frontach jednocześnie. Stawiał przed sobą wybrany cel i gdy już był przekonany, że wszystko idzie w dobrym kierunku, dokładał drugi. Z czasem jedynie kontrolował, czy nie oddala się od wcześniejszych osiągnięć, pracując nad kolejnym. I właśnie tę metodę najbardziej polecam. Małe kroki i ewolucja, a nie rewolucja, po której prędzej czy później zapewne wróci stare.

Zdaje się, że dziś podobne szablony są bardzo popularne w internecie, więc bez problemu znajdziesz odpowiedni dla siebie, ale nic nie stoi na przeszkodzie, by samodzielnie go narysować. Żeby ułatwić Ci start, zamieszczam obok taki szablon. Możesz go śmiało wyciąć i wykorzystać do własnej pracy. To naprawdę pomaga, pod warunkiem że tabela zawsze będzie w widocznym miejscu i codziennie znajdziesz czas na jej uzupełnienie. Możesz ten moment połączyć z krótką analizą minionego dnia. To kolejny z cennych rytuałów, pozwalających dostrzegać swoją ewolucję i korygować błędy.

Dodatkowe pomoce

Co jeszcze może pomóc? Poszukaj wśród bliskich osoby, z którą będziesz mógł otwarcie pomówić o swojej pracy. Powiedz jej o swoich zamiarach i poproś, by dawała Ci znać, gdy dostrzeże poprawę. Warto też rozmawiać o podobnych zmianach z innymi ludźmi, którzy mogą podzielić się z Tobą własnym doświadczeniem. Często bowiem praca nad sobą wiąże się z oszukiwaniem siebie, okrążaniem własnych barier czy udawaniem, że się nie boisz i doskonale wiesz, co robisz. Żeby dana cecha lub zachowanie weszły Ci w krew, możesz stosować różne metody, a najlepszą inspiracją będą ci, którzy już osiąg-

nęli sukces.

Dni

Nawyki

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

Obserwuj uważnie swoje postępy i analizuj rezultaty. Gdy pojawią się pierwsze sukcesy, ucz się siebie i tego, co najlepiej na Ciebie działa. Doskonal te metody. Jeśli zdarzą się porażki, nie daj się im. Przeanalizuj, jak do nich doszło i co mógłbyś zrobić, żeby uniknąć niepowodzeń w przyszłości. Nie rezygnuj z pracy. Jeśli uznasz, że przerósł Cię jeden cel, obierz sobie inny, ale kontynuuj proces.

Bardzo przydatne może też być wyrobienie sobie nawyku pisania dziennika. Ma to wiele zalet. Żeby skupić się na pisaniu, potrzebujesz przynajmniej kilkunastu minut spokoju, zazwyczaj wieczorem lub przed snem. To pomaga się odstresować i dobrze nastraja na noc. Pisanie dziennika wymaga refleksji nad niedawnymi wydarzeniami, dzięki czemu nie tylko widzisz swoje postępy, ale też uczysz się dostrzegać więcej i rozumieć, co się wokół Ciebie dzieje. Przy okazji wzmacniasz pamięć i utrwalasz zebrane informacje. Poza tym szlifujesz pismo ręczne, co samo w sobie niesie wiele korzyści. Ponadto tworzysz fizyczną pamiątkę swojego życia. Nic dziwnego, że tak wiele osób, które zapisały się na stałe na kartach historii, regularnie prowadziło dzienniki.

Podsumowanie

Choć sukcesywna praca nad sobą z początku wydaje się bardzo wymagająca, leży ona w zasięgu Twoich możliwości i dotyczy to nawet najtrudniejszych sfer życia. Zrób pierwszy krok i stopniowo utwierdzaj się w przekonaniu, że możesz zrobić więcej. Szukaj sposobu na siebie, eksperymentuj i sprawdzaj cudze techniki, żeby wybrać te najskuteczniejsze dla Ciebie. Dalej kieruj się już własną ambicją. Dzięki takiemu podejściu możesz realizować taki wzór męskości, jaki Ci się zamarzy.

** Benjamin Franklin, Żywot własny, przeł. Julian Stawiński, PIW, Warszawa 1960.

Rozdział 7

Ideał

Wszystko, o czym powiedzieliśmy w pierwszej części tej książki, pomoże Ci podjąć pracę nad sobą w najróżniejszych kierunkach. Fundamenty są bowiem zazwyczaj w miarę uniwersalne. Niezależnie od tego, jaką drogę wybierzesz, będziesz walczył z bylejakością, świadomie kształtując swój charakter. Mam jednak jeszcze jeden cel. Chciałbym zainspirować Cię do podążenia drogą, którą sam obrałem przed laty – drogą mężczyzny z klasą czy po prostu gentlemana. Przyszedł czas, by zrobić spory krok w tym kierunku i nieco rozjaśnić, o jakim modelu mowa. Nie będzie to w żadnym wypadku zamknięta definicja. Ponieważ życie jest złożone, złożony jest obraz każdego z nas, a tym bardziej ideału, do którego dążymy. Ta książka to jedynie drogowskaz, bo żeby w pełni opisać sam cel, z trudem zmieścilibyśmy się w kilku tomach.

Stereotypy

Wszelkie stereotypowe definicje postaw i wizerunku gentlemanów są dość zabawne. Przyjrzyjmy się jednej z nich. Starszy pan w cylindrze i surducie, z monoklem w oku i łańcuszkiem od zegarka wystającym z kieszonki kamizelki, z czarną laseczką zwieńczoną srebrną gałką w dłoni. Ów pan przymilnym gestem wita się z każdą napotkaną osobą, ustępuje miejsca, nie odzywa się niepytany, a na wrogość reaguje połączeniem strachu i uprzejmości. Za wszelką cenę unika konfliktów, nawet narażając na szwank własne dobro.

Mam wrażenie, że tak właśnie wygląda popularne wyobrażenie gentlemana z przeszłości, mające swoje źródło w starych musicalach, komediach i ilustracjach. Często niestety przyjmujemy tego typu wizje za coś oczywistego i nie czujemy potrzeby zweryfikowania ich. Trudno się dziwić, bo właśnie do tego służą stereotypy – mają nam ułatwiać proces poznawczy, choć w istocie często są krzywdzące i zdecydowanie za bardzo uproszczone. A ten, o którym mowa, ponosi część winy za to, że wielu mężczyznom słowo „gentleman” z trudem przechodzi przez gardło.

Zdaję sobie sprawę, że wybrałem mocno przejaskrawiony obraz, ale na jego przykładzie łatwiej pokazać przepaść między stereotypem i realnym wzorcem. Bliższą nam wizją może być pewnie ta, w której gentleman to po prostu mężczyzna w garniturze, który ochoczo opiekuje się kobietą, ustępuje jej, pomaga i płaci za nią rachunki. Biorąc pod uwagę, że bycie gentlemanem może dotyczyć wszystkich sfer życia, gołym okiem widać, jak ubogie są te wyobrażenia.

A jednak mają ogromny wpływ na nas i nasze decyzje. Z powyższego stereotypu często wyprowadzane są kolejne cechy gentlemana, takie jak: uległość, słabość, przesadna dbałość o wygląd, małostkowość, sztywność, nuda i tak dalej. Nie dziwi mnie zatem, gdy słyszę od kogoś, że przestrzega zasad kojarzonych z byciem gentlemanem, ale nie aspiruje do tego miana. Wiem wtedy, że nie trafił jeszcze na pozytywne przykłady mężczyzn z klasą, którzy świadomie i z dumą podążali tą drogą. I tak trzeba przyznać, że my, mężczyźni, mamy łatwiej niż kobiety – w odbiorze większości z nich określenie „dama” brzmi kompromitująco jako synonim „niewieściej uległości” czy „kwiatka w butonierce męskiej marynarki”.

Prawdziwy mężczyzna

Przyjrzyjmy się jeszcze drugiej stronie barykady. Modelem często uważanym za najbardziej męski w dzisiejszych czasach jest pewny siebie, zdecydowany i dobrze zbudowany mężczyzna, który nie pozwoli sobą pomiatać. Nie jest miękki, zniesie dużo, w razie czego potrafi zawalczyć o swoje, ale ma w sobie też dozę czułości. Zazwyczaj elokwentny i doświadczony, potrafi zadbać o swoich bliskich i można na nim polegać. Ten model ukształtował się w naszej kulturze w drugiej połowie XX wieku. Powoli jednak ewoluuje i dziś możemy uznać, że takie cechy jak czułość, budowanie poczucia bezpieczeństwa i elokwencja zyskały na wartości, a nieco straciła tężyzna fizyczna. Zgodzisz się, że właśnie tak wygląda dominujący ideał męskości?

Wielokrotnie spotkałem się z preferowaniem tego wzorca jako „właściwego” do naśladowania, w opozycji do gentlemana – niedostosowanego do naszych czasów, wręcz przestarzałego. Zawsze mnie to bawiło, bo nie widzę między nimi sprzeczności – gentlemani z prawdziwego zdarzenia darzą uznaniem większość cech dominującego ideału, chociaż oczywiście nie wszystkie. Sięgnijmy na moment do wzorców z przeszłości. Opisany wyżej model mężczyzny idealnego był bardzo bliski postaci z hollywoodzkich filmów z lat trzydziestych i czterdziestych, kreowanych przez takich aktorów jak Humphrey Bogart, Gary Cooper czy Gregory Peck. Tych gwiazdorów w czasach ich największej świetności uważano za ideały męskości, ale nie tylko z powodu wyglądu. To prezentowane przez nich wzorce silnych gentlemanów były tak chętnie powielane przez mężczyzn i atrakcyjne dla kobiet.

Widać to nie tylko w filmie, ale też w pamiętnikach, wspomnieniach oraz w literaturze pięknej z tamtego okresu. Ludzie wcielający w życie ten ideał gentlemana zdobywali szczyty, odkrywali nowe lądy, bili rekordy, walczyli na wojnach i wychowywali dzieci. Te cechy były w nich żywe, naturalne, a nie tylko na pokaz. Zresztą starsze pokolenie może potwierdzić z własnego doświadczenia, jak gentlemani byli postrzegani dawniej. Czy ludzie dziś zmienili się tak bardzo, że nowy ideał męskości oddalił się od wcześniejszego modelu? Sprawdźmy.

Mężczyzna z klasą

Mężczyznę z klasą często postrzegamy w relacji do innych ludzi albo poprzez wizerunek, ale to tylko konsekwencje pewnej postawy wynikającej z fundamentu, jakim jest charakter. To właśnie on świadczy o tym, czy ktoś jest gentlemanem czy nie. Mężczyzna z klasą jest pewny siebie, ale nie przekonany o własnej doskonałości, ponieważ ma dystans do siebie i innych ludzi, co pozwala mu na zachowanie luzu i bycie sobą, nawet gdy znajdzie się w sytuacji formalnej. Te cechy sprawiają, że potrafi być uprzejmy i szarmancki, a także wcale nie odbierać tego jako poświęcenia, za które należy mu się rekompensata.

Ale mężczyzna z klasą zna też swoją wartość i nie pozwoli sobą pomiatać. Okazuje innym szacunek i oczekuje w zamian tego samego. Wobec osób, które nie potrafią odwzajemnić szacunku, jest stanowczy, a nawet ostry. Wie również, czym jest poświęcenie, i gotów jest ponieść wyrzeczenia dla ważniejszych spraw. Kieruje się w życiu pewnymi zasadami i wyznaje wartości wybrane przez siebie świadomie i dojrzale. Stawia sobie przy tym ambitne cele, nie zadowalając się najprostszymi osiągnięciami. Stara się doskonalić zarówno pod względem intelektualnym, emocjonalnym, jak i fizycznym. Szlifuje w sobie wytrwałość i unika oślego uporu.

Choć tak wielką wagę przykłada do rozwoju osobistego, niezwykle ważne są dla niego relacje z bliskimi. Dba o nich na miarę swoich możliwości i nie boi się poprosić o pomoc, gdy jej potrzebuje. Stara się być czuły i odpowiedzialny zwłaszcza wobec własnej rodziny. W relacjach z innymi ludźmi kieruje się przede wszystkim empatią, gdyż nawet kodeks dobrych manier może w niektórych sytuacjach rozmijać się z tym, co podpowiada intuicja.

Ponieważ była już o tym mowa, zaznaczę nieśmiało, że podobnie można opisać kobietę z klasą, kwestionując stereotypowy wizerunek damy rodem z komedii.

Rozłożenie akcentów

Powyższy opis to, rzecz jasna, ideał, do tego ledwie zarysowany. Trudno będzie go komukolwiek w pełni osiągnąć, ale każdy może podjąć wysiłek, by się do niego zbliżyć. Czy pozostaje daleki od popularnego ideału męskości z początku XXI wieku? Raczej nie. Omija jednak wiele „niepokornych” cech, które, mam wrażenie, niezwykle chętnie podkreślają głównie ludzie bardzo młodzi, jak te związane z dominacją nad słabszymi, „zdobywaniem” kobiet albo budowaniem muskulatury. W miarę nabywania doświadczenia podobne cechy nie wydają się aż tak potrzebne w życiu. Ideał mężczyzny z klasą proponuje też położenie silniejszego akcentu na budowanie pozytywnych relacji z innymi ludźmi. W pewnym sensie tego właśnie dotyczy savoir-vivre, rozumiany tutaj jako pomoc, ułatwienie lub podpowiedź w stosunkach oficjalnych. Nie należy go w żadnym razie traktować jako blokady w kontaktach z bliskimi, w gronie znajomych czy w zaprzyjaźnionym miejscu. Budowanie tych relacji opiera się bowiem na poczuciu własnej wartości, a ono pozwala odpuścić sobie popisy, udowadnianie czegokolwiek bądź walkę o swoje i nakazuje zwyczajnie okazać zainteresowanie i szacunek innym.

A dlaczego nie wymieniłem garniturów, krawatów i butów wypolerowanych na błysk? Zrobiłem to świadomie, ponieważ te rzeczy i wszystko inne wypływa z charakteru i sposobu postrzegania samego siebie oraz okazywania szacunku innym. Nie są to więc kluczowe sprawy.

W tym modelu znajdziesz jeszcze mnóstwo cech i większość z nich opisuję w tej książce, ale należy pamiętać o tym, że jak każdy ideał, również model mężczyzny z klasą niezwykle trudno zrealizować w stu procentach. Dla jednych prostsze do wprowadzenia w życie będą jedne rzeczy, a dla drugich inne. Ważna jest jednak sama droga, którą obieramy.

Można powiedzieć, że oba zaprezentowane modele – popularnego obecnie ideału męskości i gentlemana – prowadzą do podobnych celów, ale różnymi drogami. Pierwsza wydaje mi się bardziej siłowa, lecz jednocześnie łatwiejsza, bo wymagająca mniej poświęceń. Druga droga, mężczyzny z klasą, jawi się natomiast jako łagodniejsza dla otoczenia, ale trudna ze względu na pracę, jaką należy samodzielnie wykonać. W moim przekonaniu jest też bardziej dojrzała i w dłuższej perspektywie przynosi więcej korzyści.

Nowe znaczenie

Prawdę mówiąc, model gentlemana z okresu międzywojennego, czyli czasów, w których zazwyczaj szukamy inspiracji dla tego ideału, mocno ewoluował przez kolejne dekady. Współczesność wymogła zmianę podejścia do kobiet, porzucenie tradycji pojedynkowej, a w związku z tym całkowitą reinterpretację pojęcia honoru, czy odejście od postrzegania ludzi przez pryzmat ich urodzenia. Zmiana niektórych gestów i zachowań to przy tym tylko kosmetyczne poprawki.

Model ten bowiem ciągle żyje i dostosowuje się do czasów, w których jest praktykowany. Mam nawet wrażenie, że potrzebował pokolenia, które by go porzuciło, żeby kolejne mogło go przetłumaczyć na swój język. I to właśnie robimy. Pamiętaj więc, że opinie zawarte w tej książce to tylko interpretacja autora. Oparta na wieloletnim doświadczeniu, ale nadal jedynie interpretacja. Nie ma bowiem takiego modelu, który moglibyśmy wcielać przez dekady bez ryzyka, że się zdezaktualizuje. Nie ma też żadnej komisji oceniającej, co jest zgodne z tym modelem, a co nie. Jej rolę odgrywają ludzie wokół Ciebie, a werdykt będziesz musiał wywnioskować sam na podstawie ich reakcji.

Co za tym idzie, masz całkowitą swobodę dokonywania własnych poprawek i eksperymentów – tego również nikt Ci nie zabroni. Ideałem i tak raczej się nie staniesz, ale możesz do niego dążyć po swojemu.

Podsumowanie

Miej dystans do stereotypów i kiedy dotyczą czegoś ważnego dla Ciebie, nie bój się ich krytykować i weryfikować. Choć spotkasz się z różnymi opiniami, model gentlemana XXI wieku nie rozmija się specjalnie z najpopularniejszymi dzisiaj wzorcami męskości. To przede wszystkim kwestia rozłożenia akcentów. Pytanie brzmi: które Ci bardziej odpowiadają?

Podsumowanie

Benjamin Franklin ukuł kiedyś powiedzenie: „Czas to pieniądz”. Namawiał w ten sposób, by go wykorzystywać w pełni, nie marnować. Może nam się wydawać, że w naszej epoce sięgnięcie po takie motto będzie doskonałym wyborem. Oczekujemy szybkich rezultatów, szukamy prostych rozwiązań i nie znosimy, gdy ktoś marnotrawi nasz cenny czas.

To ciekawe, gdyż ten sam Franklin poświęcił długie lata szlifowaniu własnego charakteru, pracując nad każdą cechą z osobna. Pieczołowicie je dobierał, analizował i kształtował. Stał się w ten sposób kowalem nie tylko swojego losu, ale też swojej osobowości. Czy powiedziałby dzisiaj, że nie warto zajmować się takimi drobnostkami jak własne przyzwyczajenia, bo zajmuje to za dużo czasu i odciąga od spraw, które mogą przynieść realną korzyść? Z pewnością nie! Rozumiał bowiem świetnie, że doskonalenie się pomaga mu we wszystkich sferach życia, również tej zawodowej. Wysiłek włożony w pracę nad sobą przekłada się zatem bezpośrednio na zyski finansowe, choć jestem przekonany, że Franklin dostrzegał więcej zalet tej pracy, nie zapominając o jej aspektach nieuchwytnych i niewymiernych.

Nie zrażaj się więc tym, że praca zajmie więcej czasu, tylko zakasaj rękawy i sprawdź, ile satysfakcji płynie z podążania obraną przez Ciebie drogą. Zacznij od przyjrzenia się i nazwania wartości, które są dla Ciebie najważniejsze. Zadaj sobie pytanie, czy faktycznie ich przestrzegasz i o nie dbasz. Możesz je wypisać, żeby stały się Twoim drogowskazem. Z nich wypłyną kolejne. Poszukaj wzorów do naśladowania w poszczególnych sferach, ale nie nastawiaj się, że znajdziesz ideał, bezkonkurencyjny we wszystkich interesujących Cię dziedzinach. Od jednego będziesz uczył się rozmawiać z ludźmi, od innego wytrwałości, od jeszcze innego ciekawości świata i tak dalej.

Pracuj nad krytycznym podejściem do informacji, które do Ciebie docierają. Unikaj zarówno ślepego odrzucania, jak i bezrefleksyjnego przyjmowania czegokolwiek. Żeby dana myśl miała dla Ciebie wartość, powinieneś nie tylko ją zrozumieć, ale też uznać za swoją. Musisz się z nią identyfikować. Przyjrzyj się również, czy jesteś otwarty na cudze poglądy, przeżycia i wiedzę. Zamykając się na poszczególne opcje, sam siebie ograniczasz. Gdy masz okazję, korzystaj z doświadczeń innych osób, analizuj je, staraj się zmieniać perspektywy i dopiero po tym odrzucaj lub przyjmuj. Wówczas zyskasz najwięcej.

I nie bój się, że przestaniesz być sobą w procesie pracy nad własnym charakterem. Skoro sam będziesz podejmował świadome decyzje, będą one zgodne z Twoimi oczekiwaniami i wizją siebie. Wyobraź sobie, że jesteś grudką gliny. Nawet gdy nadasz jej wymarzony kształt, wciąż będzie to ta sama glina, prawda? A Ty przecież chcesz ją ukształtować, wzorując się na cechach, które imponują Ci u innych, i zgodnie z własnymi dążeniami. Zrób więc kolejny krok.

Księga II

Praca nad sobą

Wstęp

Księga pierwsza właściwie może być przewodnikiem rozwoju w niemal każdym kierunku. Pomaga ułożyć sobie w głowie, kim jesteśmy, kim chcielibyśmy być i jakimi ścieżkami chcemy dojść do celu. To fundament pod różne budowle. W drugiej księdze podejmiemy się nadania temu projektowi już konkretnych kształtów. Powiedzmy, że zbudujemy ściany i dach.

Mężczyzna z klasą to osoba, która walczy z bylejakością. Stawia sobie wysoko poprzeczkę i nieustannie pracuje nad własnym charakterem. Często bowiem to my sami stoimy na przeszkodzie do osiągnięcia ambitnych celów, pozbycia się niechcianych nawyków, zdobycia imponujących umiejętności i wyrobienia sobie opinii, która budzi szacunek innych. Raz nam się nie chce, innym razem przymykamy oko, a jeszcze innym przekonujemy siebie, że nie damy rady. To wszystko siedzi tylko w naszych głowach. Odpowiednie nastawienie może pomóc góry przenosić, a złe stanie się tylko olbrzymią kulą u nogi.

Nad czym będziemy pracować? Wybrałem do tej księgi wiele cech, które są szalenie cenne w życiu codziennym, relacjach towarzyskich i karierze zawodowej. Nie uda mi się oczywiście wyczerpać listy spraw, o jakie powinieneś zadbać. Życie jest zbyt złożone, żeby w tak krótkiej książce omówić wszystko, co ważne. Niemniej jestem przekonany, że podane przykłady nie tylko wskażą Ci te najistotniejsze obszary świadomej pracy nad charakterem, ale też zainspirują Cię do sięgania jeszcze dalej i dadzą Ci narzędzia do samodoskonalenia się w praktycznie każdej sferze.

Wprawdzie nie powinienem tutaj tego podkreślać, ale są to też cechy niezwykle imponujące u innych, bo właściwe osobie godnej zaufania, takiej, na którą można liczyć i która daje poczucie bezpieczeństwa, a nie są to często spotykane zalety. Dlaczego nie chcę kłaść na to akcentu? Ponieważ nie powinieneś takiej pracy wykonywać dla innych, dla poklasku i uznania. Te korzyści pojawiają się mimochodem, ale jako impuls do zmian wypadają zaskakująco blado. Zmieniając się dla innych, będziesz odczuwał wielką potrzebę docenienia przez środowisko, które niestety nie zawsze okaże Ci wsparcie. Ponadto pracując nad sobą dla kogoś innego, pomijasz fundament, na którym wznosisz swój gmach, przez co stanie się on bardzo podatny na pęknięcia. Tym fundamentem jest osobiste, szczere przekonanie o chęci podążania tą drogą.

To dlatego tak duży akcent w kolejnych rozdziałach kładę na wyjaśnienie, dlaczego warto pracować nad daną cechą, a nie na same kroki, które musisz wykonać. Ważniejsze jest bowiem, żebyś dostrzegał wartość takiej zmiany i rozumiał, dlaczego chcesz jej dokonać. Dzięki temu będzie Ci o wiele łatwiej wytrwać w postanowieniu. Myśl zatem bardziej o sobie niż o innych, na przykład zadaj sobie pytanie: „Kim się stanę dzięki tej pracy”, a nie: „Co na to powie moje otoczenie, jak zareaguje?”. Sam zauważysz, że czasem zechcesz pójść pod prąd opinii otoczenia, bo będziesz wierzył w tę drogę. Późniejsza satysfakcja okaże się tego warta.

Zaczniemy od zastanowienia się, czym dziś jest dobre imię i jakie ma znaczenie. To najlepszy punkt wyjścia, by zrozumieć, że jeśli oczekujesz szacunku, musisz najpierw szanować siebie. Następnie skupimy się na zwalnianiu tempa życia, spokoju i opanowaniu, czyli sprawach, które bardzo nie przystają do naszych czasów, ale są niezbędne, by robić postępy w pracy nad sobą. Skupimy się także na asertywności i kulturalnym mówieniu „nie”. Bywa bowiem, że w powszechnym rozumieniu gentleman to ktoś pozbawiony tej cechy. Udowodnię Ci, że jest wręcz przeciwnie. Przejdziemy też do stylu pracy, brania odpowiedzialności za swoje czyny i determinacji. Są to ogromne zalety nie tylko w rozwoju kariery, ale też w budowaniu relacji międzyludzkich i osiąganiu zakładanych celów. Zastanowimy się również, czy język jest tylko formą i czy można nad nim zapanować.

Czas zacząć prawdziwą walkę z bylejakością w życiu codziennym.

Rozdział 1

Dobre imię

Kiedyś honor, pojmowany jako dobre imię, był dla gentlemana wszystkim. Gdyby go stracił, nie mógłby się już obracać w dotychczasowym towarzystwie ani pełnić ważnych, oficjalnych funkcji. Z upływem dekad rozumienie pojęcia honoru zupełnie się zmieniło. Nazwisko rodowe dziś do niczego nie zobowiązuje i mało kto przejmuje się swoją reputacją. Ale skoro dawniej dobre imię było tak ważne, może warto się zastanowić, czy znaczy coś jeszcze dla nowoczesnego gentlemana. Czy mężczyzna z klasą powinien je cenić? A może wartości sprzed lat już zupełnie się zdezaktualizowały?

Przedwojenny honor

Gentlemani i damy tworzyli niegdyś spójną grupę, elitę wyróżniającą się na tle innych warstw społecznych. Kontynuowali w ten sposób tradycję przodków, korzeniami sięgającą średniowiecza. Jej wyróżnikami były obyczaje, maniery i stroje, ale ponieważ inne grupy społeczne często je kopiowały, niezbędne stało się stworzenie czegoś znacznie trudniejszego do podrobienia. Mowa o honorze, kształtowanym przez wieki, a będącym wypadkową specyficznych zwyczajów, rodowodu i oczekiwań otoczenia. Choć dziś kojarzymy go głównie z pojedynkami, honor najlepiej byłoby określić jako warunek niezbędny, by przynależeć do elit. Była to cecha, którą niejako otrzymywało się wraz z pochodzeniem z odpowiedniej rodziny, wykształceniem lub objęciem ważnej funkcji publicznej. Nie dotyczyła natomiast zwykłych ludzi.

Honor pozwalał na znalezienie lepszej posady, otwierał drzwi do tak zwanych dobrych domów i dawał możliwość prężnego rozwijania interesów przez znajomości. Nakładał też jednak ogromne ograniczenia. Popełniając występek przeciw dobru gentlemanów i dam, można było nie tylko łatwo stracić dobre imię, ale też zostać wykluczonym ze społeczności. Każdy z członków elity był bowiem jej ambasadorem i jego zachowanie rzutowało na opinię o całej grupie. Dlatego tak ważne było przestrzeganie zasad i unikanie oskarżeń o tchórzostwo, kłamstwo, pijaństwo czy inne negatywne cechy mogące rzucać cień na reputację wszystkich gentlemanów i dam.

I faktycznie, członkowi elity, który zachowywał się niegodnie w rozumieniu kodeksów honorowych czy zasad savoir-vivre’u, groził ostracyzm towarzyski oznaczający koniec wszelkich relacji, zarówno nieformalnych, jak i zawodowych. Wiązało się to z załamaniem kariery, problemami ze zdobyciem wykształcenia, znalezieniem żony (lub męża) z „dobrego domu”. Trudno się zatem dziwić, że w takiej sytuacji mężczyźni ryzykowali życie, by w pojedynku zmazać plamę ze swojego imienia.

W taki sposób elity dbały o czystość grupy i przestrzeganie zasad obowiązujących ich członków od pokoleń. Te reguły wydadzą się nam z pewnością brutalne i zbyt ograniczające jednostkę, ale dla ówczesnych ludzi stawką było zachowanie wrażenia, że to oni są predestynowani do sprawowania władzy. Jak dobrze wiemy, II wojna światowa zmieniła struktury społeczne, a przynależność do elit przestała mieć tak duże znaczenie. Dlatego też pojęcie honoru się zdezaktualizowało i po kilku dekadach niemal uległo zapomnieniu.

Dzisiaj ideę dobrego imienia możemy rozumieć na dwa sposoby. Z jednej strony jako wizerunek jakiejś grupy. W tym kontekście ludzie wchodzący w jej skład są od siebie zależni, bo reprezentując ją na zewnątrz, wpływają na reputację każdego członka z osobna. Z drugiej strony – to powszechniejsze podejście – dobre imię rozumiemy bardziej prywatnie, jako opinię o danej osobie, która zasłużyła na taką lub inną ocenę. Co ciekawe, choć możemy tego nie dostrzegać wyraźnie, oba znaczenia wiążą się ściśle ze sobą także współcześnie.

Czym dziś jest dobre imię?

Nasze społeczeństwo nie dzieli się już tak wyraźnie na klasy czy warstwy. Jesteśmy raczej w miarę jednolitą grupą niezależnych jednostek o podobnych prawach i możliwościach. Myślę, że większość z nas jest zadowolona z tej zmiany, gdyż daje ona każdemu większe szanse na życiowy sukces. Przy tak ogromnej skali tracimy jednak możliwość wzajemnej kontroli. W tej wielkiej i różnorodnej zbiorowości niemożliwa jest jakaś jedna, wspólna tożsamość. Nie funkcjonują też żadne instytucje strzegące zasad życia towarzyskiego czy piętnujące za popełnione błędy. Coraz rzadszym zjawiskiem jest poczucie przynależności do jakiejś większej grupy, w której ustalone zasady mogłyby być przestrzegane i kontrolowane.

Stąd bierze się wrażenie, że dobre imię nie ma znaczenia. Kto miałby bowiem oceniać, czy nasz honor został splamiony? I co miałoby się wydarzyć, gdyby jednak ktoś wskazał osobę łamiącą ustalone zasady? Czy możliwe byłoby wykluczenie towarzyskie takiej osoby i czy byłaby to w ogóle dotkliwa kara?

Właśnie dlatego tak trudno jest dzisiaj być gentlemanem przestrzegającym zasad. To prawdziwe wyzwanie, wymaga bowiem nie tylko samokontroli (nikt tego nie zrobi za nas!), ale też – co wydaje mi się znacznie trudniejsze – samodzielnego wyznaczania sobie kierunków rozwoju i reguł postępowania. Nie da się już wprost czerpać z przeszłości, choćby poprzez książki – nasz świat nie przystaje do tamtych norm w stu procentach, więc ich kopiowanie traci sens. Nie będziemy przecież toczyć pojedynków, kobiety nie chcą być zależne we wszystkim od mężczyzn, a kary cielesne zostały powszechnie uznane za niehumanitarne i szkodliwe. Musimy zatem wykonać dodatkową pracę polegającą na weryfikowaniu różnych wzorców zachowań i dochodzeniu do tego, które z nich są właściwe i sprawdzą się współcześnie.

Opinia o grupie

Trudno się więc dziwić, że dobre imię traci na znaczeniu, choć tęsknota za nim pozostaje. Mimo że dziś wolimy nie myśleć w tych kategoriach, zachowanie jednostek ma wpływ na opinię o całych grupach społecznych czy zawodowych. Pomyśl o politykach. Czy nie wyrobiłeś sobie już zdania o nich wszystkich na podstawie prawdomówności, zaangażowania i uczciwości kilku osób z tej grupy? Zarówno więc policjanci, lekarze, jak i ludzie show-biznesu mają w naszych wyobrażeniach wspólne cechy, oparte na jednostkowych przykładach. Zastanów się, jak wiele korzyści mogłoby nam wszystkim przynieść dbanie o opinię w poszczególnych środowiskach.

Gdyby te grupy faktycznie traktowały swoje imię jako dobro i chciały się oczyścić z zarzutów, mogłoby to znacznie podnieść poziom zaufania do nich. W końcu w taką strategię wpisane jest przecież również dotrzymywanie słowa, dawanie przykładu czy też przestrzeganie ustalonych zasad. Co więcej, osoba dbająca o dobre imię mimochodem pracuje na to, by inni mogli uznać ją za autorytet. Najprawdopodobniej nie jesteś politykiem, prezenterem telewizyjnym, artystą ani innym człowiekiem ze świecznika, ale nadal Twoje zachowanie kształtuje opinie o całych grupach. Student buduje opinię o studentach, bloger czy youtuber o twórcach internetowych, informatyk o informatykach i tak dalej. Jako mężczyzna aspirujący do miana gentlemana wpływasz swoim postępowaniem na wizerunek wszystkich osób podążających tą drogą. W szerszym ujęciu natomiast jako Polak na zagranicznych wakacjach masz wpływ na wizerunek całego narodu. Wiem, że nie jest to wielce pocieszające, gdy pomyślimy o wszystkich ludziach, którzy kształtują dobre imię grupy, z którą się identyfikujemy. Uważam jednak, że lepiej we własnym zakresie dbać o tę sferę i w ten sposób świecić przykładem niż poddawać się zniechęceniu i dołączać do wyznawców bylejakości. Zresztą, jeśli faktycznie łączy Cię więź z Twoją grupą, nie powinieneś oddawać pola bez walki. Nie warto się oglądać na innych.

Ale nie chciałbym, żebyś odniósł wrażenie, iż dbanie o opinię to domena większych grup, które dzięki swoim rozmiarom mogą ustalać własny etos i kontrolować swoich członków. W dużym gronie jest to faktycznie łatwiejsze, lecz troska o dobre imię ma też wymiar indywidualny i płynie z niego wiele korzyści.

Marka osobista

Ostatnio coraz popularniejszym zjawiskiem staje się budowanie marki osobistej, którą można uznać mniej więcej za synonim dobrego imienia. Choć pojęcie to dotyczy raczej kariery zawodowej (tak właśnie przesunęły się priorytety w naszych czasach!), pozwala spojrzeć krytycznie na siebie i innych oraz zadbać o utrzymanie odpowiednich standardów.

W życiu zawodowym będzie nam zatem zależało na podkreślaniu pozytywnych cech, które czynią z nas dobrych współpracowników. Nie mam tu na myśli wyłącznie wiedzy merytorycznej. Ważniejsze okazują się te miękkie kompetencje, takie jak rzetelna praca, punktualność, panowanie nad sobą czy dotrzymywanie słowa. Kiedy na szali stoi nasza kariera zawodowa, rzadziej mówimy: „Jestem, jaki jestem, dostosuj się”, a częściej dbamy o to, by wizerunek był naszą najlepszą reklamą.

Kiedy człowiek skupia się na budowaniu swojej marki, nawet w życiu prywatnym zaczyna się troszczyć o zachowanie poziomu spójnego z wykonywanym lub wymarzonym stanowiskiem. Umieszczenie kariery na pierwszym miejscu swojej listy priorytetów nie zawsze jest najlepszym wyborem, ale budowanie własnej marki to dobry punkt wyjścia do zadbania o własne imię. Może akurat w tym momencie uświadomimy sobie, że również w życiu prywatnym mamy jakiś wizerunek, który wpływa na nastawienie do nas naszych bliskich i znajomych.

Niekiedy do podobnych wniosków dochodzimy dzięki portalom społecznościowym, w których świadomie kreujemy siebie. Tylko z pozoru dotyczą one wyłącznie prywatnej sfery życia. W praktyce nasz wizerunek w sieci wpływa również na relacje zawodowe. Co więcej, tego typu serwisy niekiedy funkcjonują podobnie do małych społeczności sprzed dekad, kiedy życie prywatne jednostek było przedmiotem ogólnego zainteresowania i wszyscy chętnie komentowali każde wydarzenie. Jest to oczywiście porównanie negatywne. Trudno się cieszyć z tego, że otaczają nas internetowe raje dla plotkarzy, ale trzeba mieć świadomość ich istnienia.

Wnioski są dość zaskakujące: nawet w czasach afirmacji indywidualizmu doskonale zdajemy sobie sprawę, jak wielki wpływ na nasze życie ma wizerunek. Towarzyszy nam także świadomość, że sami możemy na niego oddziaływać, nie zadowalając się tym, jak nas postrzega otoczenie. Nie ma więc czegoś takiego jak „ostateczna wersja siebie”: wystarczy zadbać o swoje dobre imię, by osiągnąć oczekiwany efekt.

Jak zadbać o opinię w dobrym stylu?

Czy dbałość o dobre imię oznacza chęć przypodobania się wszystkim ludziom z naszego otoczenia? Wręcz przeciwnie! Asertywny mężczyzna wie, że nie każdy zasługuje na to, żeby jego opinię wziąć sobie do serca. Dlatego kluczowe są dwie rzeczy: świadomość ideału, do jakiego się dąży, oraz umiejętność rozpoznania ludzi, którzy już coś osiągnęli na tej samej drodze. Warto się uczyć od różnych osób, ale nie musimy się sugerować opinią tych, którzy nie mają pojęcia o naszych wyborach życiowych.

Nie zamierzam Ci narzucać detali własnego wizerunku, bo rzecz jasna, zależą od Twojego wyboru. Po przeczytaniu poprzednich rozdziałów wiesz już zapewne, do czego dążysz i jakimi wartościami powinieneś się kierować w życiu. A to mocno przybliża Cię do sukcesu. Zadbaj teraz o to, by nie zbaczać z obranej drogi, a gdybyś wypadł z trasy – by czym prędzej na nią wrócić. Owszem, dbasz o swój wizerunek na zewnątrz, ale to nie znaczy, że robisz coś wyłącznie dla innych. W końcu wybrałeś cel i wartości spójne z własnymi oczekiwaniami. Zresztą Twój wizerunek wcale nie musi się wszystkim podobać. Może się zdarzyć, że niektórym ta zmiana nie przypadnie do gustu. Jeśli wierzysz, że dokonałeś słusznego wyboru, nie będziesz miał powodu, by się przejmować nastawieniem tych osób. Rób to, co uważasz za dobre – dla siebie, a nie dla innych.

Dbanie o dobre imię ma jeszcze drugą stronę – nasz stosunek do otoczenia. Uważam, że powinniśmy krytycznie podchodzić do osób, których zachowań nie pochwalamy. Tym samym dajemy do zrozumienia, że opinia ma dla nas znaczenie, a przy okazji troszczymy się o właściwy dobór przyjaciół, znajomych czy wspólników. Bo przecież ludzie, którymi się otaczamy, również wpływają na nasz wizerunek. Podejście typu „to nie moja sprawa” w przypadkach rażącego łamania zasad, braku empatii, niszczenia wspólnego dobra czy okazywania braku szacunku nie sprawdza się na dłuższą metę. Milczenie i przymykanie oczu to w końcu cicha aprobata.

Zasada, że liczy się jakość, a nie ilość, dotyczy także naszego towarzystwa. Warto ją stosować również w życiu codziennym, zawodowym, a nawet w portalach społecznościowych.

Jest jeszcze jeden aspekt, który może być dla Ciebie ważny w kontekście dobrego imienia. Renoma Twojego nazwiska, którą zbudujesz dzięki własnym wysiłkom, może służyć nie tylko Tobie. Również kolejne pokolenia będą mogły z niej skorzystać. Oczywiście w dawnych czasach, gdy do pracy szło się z listem polecającym, a w domu byli mile widziani członkowie „dobrych rodzin”, powiedzenie „niedaleko pada jabłko od jabłoni” miało większe znaczenie. Ale biorąc pod uwagę, że opinia o Tobie może pomóc Twoim dzieciom w życiu albo wzmocnić ich pewność siebie, z pewnością rozważysz na poważnie pracę nad swoim wizerunkiem.

Podsumowanie

Choć dziś nie wyznajemy zasad honoru w jego pierwotnym sensie, nasze dobre imię nadal ma znaczenie. Wpływa na to, jak odbierają nas zarówno bliscy, znajomi, jak i potencjalni klienci czy kontrahenci. Zaniedbanie własnego wizerunku może Ci zaszkodzić, a z pewnością pozbawi Cię wielu okazji we wszystkich sferach życia. Nie pozwól, aby na to ważne pole w Twoim życiu wkroczyła bylejakość. A jeśli w ciągłym pośpiechu nie możesz znaleźć chwili, by przemyśleć temat dobrego imienia i swoich działań w tej sferze, musisz zacząć od zwolnienia tempa.

Rozdział 2

Wolne obroty

Jest pewna rzecz, która bardzo pozytywnie wpływa na relacje gentlemana zarówno z innymi osobami, jak i ze sobą samym. Mowa o jego stosunku do czasu. Gdy brakuje wolnych chwil, przestajesz dostrzegać drugiego człowieka, wpadasz w pułapkę stresu i ulegasz bylejakości. O wiele łatwiej okazywać innym szacunek i żyć w zgodzie ze sobą, mając pod dostatkiem czasu. Łatwiej to napisać niż wprowadzić w życie, ale wszystko zależy od nastawienia.

Pośpiech jest wrogiem jakości

Każdy z nas zdaje sobie sprawę, że pośpiech znacząco wpływa na efekty naszych działań. Budując dom w pośpiechu, ryzykujesz, że się zawali z powodu nietrwałych fundamentów i ścian. Pisząc oprogramowanie w zawrotnym tempie, możesz przeoczyć wiele mankamentów obniżających jego bezpieczeństwo i stabilność kodu. Nawet gdy wyprasujesz koszulę na szybko, po chwili zauważysz zagniecenia, które Ci wcześniej umknęły. Niestety, natłok obowiązków albo problemy z organizacją czasu sprawiają, że ciągle się spieszymy i powoli zaczynamy się godzić z negatywnymi konsekwencjami, czyli usterkami i bylejakością. Taki styl życia zaczyna nadawać ton naszej rzeczywistości. Co gorsza, pośpiech wpływa również na nasze relacje z ludźmi.

Gdy jesteś spóźniony, bywa, że biegniesz chodnikiem lub korytarzem, niemal przewracając przechodniów. Gnając na spotkanie samochodem, nie wpuścisz auta z ulicy podporządkowanej ani nie zatrzymasz się przed pasami, by pozwolić przejść pieszym. Spiesząc się, zapomnisz o uprzejmym „dzień dobry” czy „przepraszam”, wepchniesz się w kolejkę. I co gorsza, nawet nie zauważysz, że ktoś obok potrzebuje Twojej pomocy. A jak często się zdarza, że rozmawiasz z kimś, jednocześnie w myślach planując kolejne posunięcia, analizując dane i tworząc projekty – byle nie marnować czasu? W takich warunkach stajesz się człowiekiem „walczącym o przetrwanie”, któremu nie zależy na innych, i oddalasz się od ideału mężczyzny z klasą.

Możesz tłumaczyć, że wrodzona ambicja każe Ci się zajmować wieloma sprawami naraz, a poza tym jesteś mistrzem multitaskingu (czyli wielozadaniowości) i na tym opierasz swoją drogę do sukcesu. Może nawet opanowałeś umiejętność szybkiego czytania i pochłaniasz różne mądre książki w ekspresowym tempie z nadzieją, że wyprzedzisz konkurentów. W istocie jednak nie masz nawet czasu na wyciągnięcie nauki z doświadczeń, które zbierasz. O ile całkowicie ich nie zapomnisz, skończy się na paru anegdotkach i ciekawostkach, a w Tobie tylko umocni się przekonanie, że jeśli chcesz zgłębić wszystko, co Cię interesuje, musisz być jeszcze szybszy.

A jeśli i przez tę książkę pędzisz w pośpiechu, lepiej, żebyś ją odłożył. To najwyraźniej nie jest najlepszy moment. Dalsza lektura nie ma sensu, jeśli nie zamierzasz poświęcić jej na spokojnie czasu i uwagi. Wolałbym, żebyś na chwilę zwolnił, złapał oddech i czytał dalej, dając sobie chwilę, by się zastanowić, czy Ty również nie wpadłeś w kołowrotek tej szalonej epoki.

Poświęć swój czas

Zastanawiałeś się kiedyś, czego dotyczy większość zasad dobrego wychowania? Przestrzegania hierarchii, okazywania szacunku czy może bycia miłym? Nie, to nie jest najbardziej istotne. Savoir-vivre to przede wszystkim tradycja poświęcania sobie wzajemnie uwagi, a co za tym idzie – czasu. Przepuszczając kogoś w drzwiach, zwalniasz i oddajesz pierwszeństwo kosztem efektywnej realizacji zadania. Zatrzymując się przy znajomym, by zamienić z nim kilka zdań, pokazujesz, że relacje cenisz sobie bardziej niż tych parę minut, które upłyną. Nawet pisząc e-mail, możesz wykazać się spokojem i cierpliwością, nie ograniczając się do zdawkowej wiadomości, tylko rozwijając wirtualny list o wszelkie konieczne zwroty grzecznościowe i kilka pozornie zbędnych zdań. Działając w pośpiechu, nie znajdziesz też czasu, by przed wysłaniem uważnie przeczytać to, co napisałeś.

Postaw się po drugiej stronie. Jak się czujesz, gdy dawno niewidziany znajomy mija Cię na ulicy, ale po zwykłym „cześć” ucieka gdzieś dalej załatwiać swoje sprawy? Co myślisz, gdy zadzwoni do Ciebie bliska osoba, żeby o coś Cię poprosić, i nawet kurtuazyjnie nie zapyta, jak się masz? Wyobraź sobie wręczanie prezentu – a więc sytuację, w której obdarowany powinien być w centrum uwagi – bez słowa wstępu czy wyjaśnienia, tylko w biegu, bo ktoś się spieszy do reszty uczestników przyjęcia. Wszyscy dobrze wiemy z własnego doświadczenia, że nie jest przyjemnie być tak potraktowanym, a jednak zdarza nam się nieraz w pośpiechu popełnić te same błędy. Na szczęście niewiele trzeba, by to zmienić. Poświęcając komuś uwagę, można uniknąć mnóstwa niepotrzebnych gaf.

Gentleman jest cennym towarzyszem, gdyż przy nim człowiek nie czuje, że musi od razu przechodzić do konkretów. Może w swoim tempie prowadzić uprzejmą konwersację i rozluźnić się, zanim rozpocznie najważniejszą część rozmowy. Zwróć uwagę, w jaki sposób w wielu kulturach świata prowadzi się spotkania. Uprzejmość wymaga, by gość, występujący nieraz w roli petenta, zamienił z gospodarzem kilka zdań, a czasem nawet wdał się w dyskusję na niezobowiązujący temat. Zgodził się na wypicie kawy lub herbaty albo wspólny posiłek.

Podczas takiego spotkania znajdzie się chwila na kurtuazyjne, pozornie puste grzecznościowe pytania o samopoczucie, zdrowie czy kłopoty z dojazdem. Możesz okazać zainteresowanie drugą stroną, komplementując strój, fryzurę lub zagadując o elementy wyposażenia wnętrza – książki, zdjęcia, obrazy i tym podobne. To również odpowiedni moment, by pokazać, że pamiętasz minione spotkania, na przykład pytając o realizację wcześniej wspomnianych planów. Czy te sprawy faktycznie Cię interesują? Czy spędzały Ci sen z powiek? A czy to ważne? Po prostu dzięki tym drobnym gestom udowadniasz, że traktujesz rozmówcę jak żywego człowieka czy nawet dobrego znajomego, a nie jak urząd albo inną instytucję, gdzie tylko załatwia się swoje sprawy. 

Dopiero po tej kurtuazyjnej części, która działa uspokajająco i zbliża obie strony, przechodzi się do sprawy będącej powodem wizyty. Podobne zasady dotyczą też zresztą rozmów telefonicznych i listów wszelkiego rodzaju, również elektronicznych.

Taki szacunek należy okazywać także przy innych okazjach. Gentlemana ceni się za to, że nie oszczędza czasu, wysyłając życzenia esemesem lub przez komunikatory internetowe. Zamiast tego raczej chwyci za telefon, by zadzwonić, albo nawet napisze i wyśle tradycyjny list lub zaproponuje spotkanie na żywo. A w towarzystwie nie będzie gnał za swoimi sprawami, tylko pozostanie uważny i nie umknie mu fakt, że ktoś może potrzebować jego pomocnej dłoni. Mam wrażenie, że pełne skupienie się na rozmówcy jest dziś niezwykle cenną i rzadką umiejętnością. Warto więc ją wypracować i pielęgnować.

Technologia konsumpcji

Jaką rolę w naszych relacjach z innymi odgrywa technologia? Z jednej strony bardzo ułatwia nam kontakt. Możemy w każdej chwili zadzwonić niemal do każdego, a nawet zobaczyć go na ekranie, i wysłać mu dowolną liczbę zdjęć. Nie ma znaczenia, czy odbiorca znajduje się obok, w sąsiednim mieście czy na innym kontynencie. Internet skrócił dystans do minimum. O ironio, uważam jednak, że w większości przypadków technologia raczej psuje relacje, niż poprawia.

Ile razy ktoś wyciągnął telefon podczas rozmowy z Tobą, bo ktoś zadzwonił, przyszło powiadomienie albo zwyczajnie chciał sprawdzić, „co tam w sieci piszczy”? A ile razy Ty tak zrobiłeś? Wielokrotnie, każdego dnia, atakują nas powiadomienia o tysiącu absurdalnych zdarzeń, które na dobrą sprawę nie mają żadnego znaczenia. A jednak poświęcamy im uwagę, nawet w towarzystwie. Odbieramy telefon podczas rozmowy, bo w końcu „telefon nie może czekać”, a osoba obok już tak. Czyżby? Ludzi wokół siebie traktujemy jak oczywisty element otoczenia i często o nich zapominamy, skupiając uwagę na licznych zdalnych kontaktach. W konsekwencji zabraknie nam i jednych, i drugich, gdy faktycznie znajdziemy się w tarapatach i będziemy potrzebowali kogoś bliskiego.

Uważam, że w kontekście relacji międzyludzkich żaden szczegół naszego życia nie powinien podlegać tak surowej kontroli jak smartfony, smartwatche, laptopy czy inne wynalazki, które lada chwila będą nam stale towarzyszyć. To z nich raz po raz płyną sygnały, że więcej i szybciej znaczy lepiej. Czy dasz się im przekonać? Ja się nie obrażę, jeśli w trakcie czytania tej książki co rusz będziesz sprawdzać powiadomienia w telefonie, ale Twoi bliscy mogą sobie poszukać lepszego towarzystwa. Takiego, które się zatrzyma, zauważy ich i wysłucha, nie szukając wciąż nowych bodźców.

W pośpiechu życie Ci umyka

Życie w ciągłym pośpiechu naraża Cię na poważne i negatywne zmiany własnego charakteru, a nawet zdrowia psychicznego. Nie dość, że przestajesz dostrzegać swoje potrzeby, to jeszcze zapominasz o analizowaniu postępów w pracy nad sobą. Szczególnie dotkliwe staje się przeświadczenie, że za chwilę wszystko wokół może się zawalić, że żyjesz na krawędzi kryzysu, a życie przecieka Ci przez palce. Co gorsza, możesz nawet zaakceptować ten stan, potraktować go jako znak czasów, a co za tym idzie – pogodzić się z tym, że zabraknie Ci uwagi dla siebie i dla innych. W Twoje życie z impetem wkroczy bylejakość.

Wszystko się jednak zmienia, jeśli udaje Ci się zapanować nad swoim czasem. Praca nad sobą staje się o wiele prostsza, a relacje z ludźmi – łatwiejsze, pełniejsze i bardziej satysfakcjonujące. Również obowiązki zawodowe wydają się znośniejsze, gdy podchodzi się do nich ze zdrowym dystansem i stara się je wykonywać dobrze, a nie szybko. Co więcej, świadomość własnych możliwości pozwala lepiej ocenić, czy dasz radę wziąć na siebie dodatkowe zobowiązania. Gdyby się okazało, że nie dasz rady ich udźwignąć, z czystym sercem będziesz mógł powiedzieć „nie”, nawet jeśli będą bardzo kuszące. Czasem trzeba poskromić ambicję.

Rytuały przywracają równowagę

Jak zwolnić tempo? W pewnym stopniu zależy to oczywiście od dobrej organizacji. Lepsze planowanie dnia, przewidywanie przeszkód, nieobciążanie się zbyt wieloma obowiązkami i rezerwowanie czasu na relaks to ważne kroki. Na pewno pomogą dotrzymywać terminów i zjawiać się na miejscach spotkań o czasie. Punktualność to przecież jedna z ważniejszych cech człowieka, na którym można polegać. Ale to nie wszystko, co możesz dla siebie zrobić.

Koniecznie znajdź czas na rytuały. One bowiem sprawiają, że faktycznie potrafimy się zregenerować psychicznie i ograniczyć pośpiech. Chodzi zarówno o codzienne, jak i sporadyczne zwyczaje – nic nie stoi na przeszkodzie, by korzystać z obu rodzajów. Codziennym rytuałem może być choćby poranne golenie, parzenie kawy lub herbaty, bieganie. Gorąco polecam te rytuały, które towarzyszą początkowi dnia. Gdy zaraz po wstaniu zaczniesz wykonywać zaplanowane czynności, będziesz odczuwał satysfakcję nie tylko z tego, że robisz rzeczy sprawiające Ci radość, ale też z przestrzegania narzuconych sobie reguł doskonalenia się. Poczucie skuteczności przeniesie się z kolei na dalsze działania.

Pastowanie butów, prasowanie koszul, gotowanie wyjątkowego posiłku czy koszenie trawnika to rytuały, które wykonujemy nieco rzadziej. Zazwyczaj zajmują więcej czasu, ale też pozwalają się bardziej odprężyć przez skupienie na jednej, dobrze znanej czynności. To czysty relaks dla mózgu.

W czym tkwi sekret? Większość rytuałów wiąże się z czynnościami, w których jesteśmy świetnie wprawieni. W podstawowej wersji odbierane są jako bardzo proste, niewymagające działania, ale poświęcając im więcej uwagi, możesz dążyć do perfekcji. Kiedy inni będą wykonywać daną pracę w pośpiechu i byle jak, skrycie jej nienawidząc, Ty możesz wykorzystać swój czas, by osiągnąć znacznie lepszy wynik. Robisz to bowiem nie z obowiązku, ale dla siebie.

W rezultacie nie dość, że psychicznie odpoczniesz, pracując ze spokojem, to jeszcze efekt sam w sobie będzie powodem do satysfakcji.

Co więcej, taki rytuał może się stać pasją, impulsem do zgłębiania wiedzy na jakiś temat. Będzie on Cię zatem rozwijał również intelektualnie. Można bowiem lepiej poznać tajniki golenia, które zacznie sprawiać prawdziwą przyjemność. Umiejętność zaparzania doskonałej kawy lub herbaty stanie się obiektem zazdrości znajomych, sposobem na relaks, nie mówiąc już o tym, jaką przyjemność sprawi rewelacyjny smak ulubionego napoju. Kompleksowe pastowanie butów będzie zaś długo planowanym zajęciem, podczas którego znikniesz dla świata na godzinę lub dwie.

O tym, że nasza rzeczywistość nie oddaje łatwo pola takim praktykom, wiedzą dobrze właściciele firm, ojcowie, osoby, od których zależy los innych ludzi. Łatwo ulec przekonaniu, że marnujesz czas, a nie możesz sobie na to pozwolić. Musisz jednak walczyć o to, by rytuały znalazły się w Twoim napiętym kalendarzu, a czasem podchodzić do tego kreatywnie. Pamiętaj, że więcej w ten sposób zyskasz, niż stracisz.

Ogrom możliwości

Pokusa korzystania z niezliczonych możliwości, które oferuje nam dzisiejszy świat, jest ogromna. Dostęp do wiedzy nigdy nie był łatwiejszy. Możemy ją zgłębiać przez książki, blogi, filmiki czy podcasty. Bez problemu znajdziemy grupy osób o podobnych zainteresowaniach, z którymi będziemy mogli prowadzić długie dyskusje. Filmy, seriale i gry komputerowe kuszą coraz większym rozmachem i spełniają najbardziej wyśrubowane oczekiwania. Tanie loty otwierają przed nami drzwi do podróży po całym świecie. Błyskotliwe kariery popularnych przedsiębiorców lub artystów utwierdzają nas w przekonaniu, że i my możemy zdobywać szczyty.

Zachłyśnięci tymi możliwościami, chcielibyśmy zrobić wszystko jednocześnie, zapominając, dlaczego w ogóle chcemy to robić. Pośpiech sprawia, że życie zaczyna przeciekać nam przez palce i zupełnie zapominamy o tym, że zależy nam nie tyle na kolekcjonowaniu doświadczeń, ile na ich przeżywaniu. Nieważne, czy chodzi o czytanie książki, podróż, rozmowę czy przeprowadzenie rachunku sumienia, trzeba umieć się zatrzymać i poświęcić im czas oraz uwagę, aby faktycznie je przeżyć. Podążanie dziesiątkami ścieżek jednocześnie, żeby zrobić wszystko byle jak i w samotności, zdecydowanie nie przypomina drogi, którą wybrałeś.

Każdy z nas potrzebuje relaksu, i to takiego, który prócz dawania satysfakcji pomoże zwolnić i nabrać dystansu do otoczenia zajętego nieustanną gonitwą. Musimy się też nauczyć rezygnować z natłoku zajęć, choćby najbardziej atrakcyjnych, by dać sobie chwilę wytchnienia. Tylko wówczas znajdziemy czas na pracę nad sobą i spokojną analizę własnego rozwoju albo na zastanowienie się, kim chcemy być w życiu. To wolniejsze obroty pozwalają nam budować bardziej wartościowe relacje z innymi ludźmi. Człowiek żyjący w pośpiechu nie mógłby się stać dobrym towarzyszem, a tym bardziej gentlemanem. Osoba rozważnie dysponująca swoim czasem będzie także umiała lepiej wykonywać swoje obowiązki zawodowe, budując wizerunek profesjonalisty i rzetelnego współpracownika.

Podsumowanie

Twoja praca nad sobą i relacje z ludźmi zależą od umiejętności skupienia się na jednej rzeczy w danej chwili. To trudne zadanie, ale możesz je sobie ułatwić, wypracowując rytuały, które pomagają zwolnić tempo życia, nabrać dystansu i nauczyć się odpuszczać, kiedy to konieczne. Podążając tą drogą, będziesz też mógł wypracować tak cenne cechy, jak cierpliwość i opanowanie.

Rozdział 3

Cierpliwość i spokój

Cierpliwość to jedna z najbardziej pożądanych cech dojrzałego mężczyzny. Bardzo przydaje się w relacjach z innymi. Choć zazwyczaj myślimy o niej wyłącznie w kontekście relacji międzyludzkich, pozostaje nieoceniona podczas pracy nad sobą. Ileż projektów czy prób samodoskonalenia porzuciliśmy właśnie z braku cierpliwości? Z pewnością więcej, niżbyśmy chcieli. Możemy zatem wiele zyskać, pracując nad tą cechą, nawet jeśli to zadanie na długie miesiące.

Anielska cierpliwość

Znasz może kogoś, kto mógłby uchodzić za wzór cierpliwego człowieka? Ojca, któremu dzieci wchodzą na głowę, wybuchają płaczem z byle powodu i ciągle broją, a jednak potrafi zachować spokój? Szefa, który zmaga się z pracownikiem popełniającym błędy niemal na każdym kroku, ale jest w stanie się opanować i spokojnym głosem wyjaśnić, jak uniknąć podobnych wpadek? Kogoś, kto umie tłumaczyć jasno i spokojnie jakieś skomplikowane zagadnienie nawet osobie, której z trudem przychodzi pojmowanie nowych rzeczy? Czy nie imponują Ci takie zdolności?

Kiedy wyobrazimy sobie ideał gentlemana, z pewnością nie będzie to osoba, która popędza powolnych, denerwuje się na popełniających błędy czy opuszcza umówione miejsca spotkania po trzech minutach, ponieważ druga strona się spóźnia. Stanie nam przed oczami raczej obraz człowieka, który rozumie, że niektórzy mogą nie być tak dobrze zorganizowani jak on, pomoże mniej doświadczonemu i zaufa, że spóźnienie wynikło z niezależnych przyczyn, a nie z braku szacunku. To ktoś, kto wierzy w innych, a tym bardziej wierzy w siebie. Wie, że nawet jeśli sprawy przyjmą zły obrót, bez wątpienia poradzi sobie z konsekwencjami.

Pamięta też zresztą, że kiedyś sam popełniał błędy i potrzebował czasu, by przyswoić sobie nową wiedzę i umiejętności. W tamtym okresie to spokój otoczenia pomagał mu robić postępy, a nie narzekania, pospieszanie i brak wiary. Taki człowiek cenił cierpliwość u innych i darzył te osoby szczególną sympatią. Stara się więc podążać za tym ideałem.

Zgodzisz się ze mną, że cierpliwi ojcowie, menedżerowie czy nauczyciele to jedne z największych autorytetów w życiu każdego z nas? To właśnie do takich osób przychodzimy po pomoc, mamy do nich większe zaufanie i dobrze wiemy, że nie odprawią nas z kwitkiem, mówiąc, że jesteśmy beznadziejni, oporni na naukę czy po prostu głupi. Z takimi osobami zdobywamy nowe umiejętności o wiele szybciej i w przyjaźniejszej atmosferze niż z ludźmi wywierającymi presję, starającymi się wtłoczyć nam wiedzę siłą.

Lata ćwiczeń

Jak już wspomniałem, cierpliwość nie jest jednak cechą ujawniającą się wyłącznie w relacjach międzyludzkich. Ma ona też wielkie znaczenie, gdy sami chcemy coś osiągnąć i stawiamy sobie wymagania oraz cele. Jeśli brakuje nam cierpliwości, pierwsze niepowodzenia sprawią, że poczujemy żal do siebie, stracimy wiarę w sukces, a może nawet sami powiemy sobie, że jesteśmy „beznadziejni”. To jednak droga donikąd.

Żeby skutecznie pracować nad sobą i realizować plany, musisz wypracować cierpliwość i przenosić ją na postrzeganie świata i życia. Wszystko potrzebuje czasu, Ty również. Nie ma więc nic złego w dążeniu do celów, które będziesz mógł osiągnąć dopiero za wiele lat. Nie bój się kształtować charakteru miesiącami ze świadomością, że efekty nie przyjdą szybko. Potknięcia, błędy, niepowodzenia są w tym procesie zupełnie naturalne. Służą one wyciąganiu wniosków, a także dają lekcję na przyszłość. I zdecydowanie nie zdarzają się po to, byś utwierdził się w przekonaniu, że czegoś nie potrafisz.

Co więcej, dojrzały mężczyzna cieszy się z tych mozolnych wysiłków. Doskonale wie, że tylko to, na co sam zapracował, jest prawdziwie wartościowe i szlachetne. Trudno bowiem docenić coś, co przychodzi łatwo.

Spiesz się powoli

Świat, w którym żyjemy, nie sprzyja nauce cierpliwości. Łatwy dostęp do towarów i usług, które de facto wyręczają nas w każdej czynności, sprawia, że coraz częściej chcemy mieć wszystko od razu i nie potrafimy czekać. Otaczają nas rzeczy gotowe, dlatego nie jesteśmy oswojeni z pojęciem procesu. Nie wyobrażamy sobie nawet, ile pracy zajmuje wyprodukowanie używanych przez nas przedmiotów albo zrealizowanie naszego zlecenia. Zamawiając danie w dobrej restauracji, denerwujemy się, że tak długo na nie czekamy. Obstalowując garnitur u krawca, dziwimy się, że jego uszycie zajmie ponad miesiąc. Stolarz zaskakuje nas informacją, że zrobienie regału potrwa parę tygodni. Ale taka praca właśnie tyle trwa.

Widać to nie tylko w przypadku konsumpcji, ale także wyborów życiowych. Za młodu przyglądamy się popularnym osobom i chcemy od razu zostać jedną z nich. Marzy nam się kariera muzyka, sportowca, aktora czy przedsiębiorcy. Nawet nie przyjdzie nam do głowy zasadnicze pytanie: „Ile oni musieli poświęcić, by znaleźć się na szczycie?”. Mamy wrażenie, że powiodło im się jedynie dzięki szczęśliwym zbiegom okoliczności. Bywa, że nawet w dorosłym życiu ulegamy wizji sukcesu, zapominając, iż droga do niego jest stroma i często okupiona ceną, której wolelibyśmy uniknąć.

Obiegowe opinie sprawiają, że w naszych głowach rodzi się przeświadczenie, iż wszystko można osiągnąć ot tak. Staramy się przekonać siebie, że liczą się tylko pieniądze, znajomości albo szczęście. Kiedy jednak próbujemy osiągnąć to samo co nasi idole, okazuje się, że wcale nie przychodzi nam to „równie łatwo”, i szybko się zniechęcamy. Niestety, z moich obserwacji wynika, że ofiarami takiego podejścia najczęściej padają przedstawiciele młodego pokolenia, czyli ludzie, którzy mają najwięcej czasu, energii i możliwości, by rzeczywiście osiągnąć niemal wszystko.

Brak cierpliwości do siebie i swoich wysiłków niesie negatywne konsekwencje dla naszych relacji z innymi. Gdy od siebie wymagamy szybkich efektów, zaczynamy podobnie oceniać również otaczających nas ludzi. Irytują nas ci, którzy się nie spieszą, nie dotrzymują nam kroku albo wahają się, jaką wybrać drogę. Nie mamy cierpliwości do uczących się (np. kierowców elek) i próbujemy ich „motywować” naciskiem, który stosujemy wobec siebie samych. Z trudem przyjmujemy do wiadomości, że ktoś może nie dotrzymać terminu nawet z ważnych przyczyn, i nie starcza nam uwagi, by wysłuchać wyjaśnień i postawić się na jego miejscu.

Daliśmy się wpędzić w szalony, niekończący się maraton. Na szczęście cierpliwości można się nauczyć na wiele sposobów, dzięki czemu łatwo rozpocząć tę pracę. Poniżej znajdziesz opis kilku z nich.

Sposoby uczenia się cierpliwości

Nie skupiaj się na celu

Największym błędem osób wyznaczających sobie ambitne cele jest to, że nieustannie myślą o efektach, do których dążą. Zauważyłeś, że gdy wspinasz się na oddaloną górę i ciągle patrzysz na szczyt, trudno Ci dostrzec jakiekolwiek postępy? Łatwo się wtedy zniechęcić. Meta wydaje się tak daleko! Gdy skupiasz się na zdobywaniu kolejnych pagórków, patrzysz pod nogi, liczysz kroki i uważasz na przeszkody, pokonujesz niemal niezauważenie kolejne etapy, a gdy znów podnosisz wzrok, szczyt jest znacznie bliżej. Prawda? To samo dotyczy pracy nad sobą i swoimi projektami. Wypatrywanie celu, nieustanne zliczanie statystyk czy ciągłe mierzenie postępów tylko utrudnia zadanie, zwłaszcza jeśli nastawialiśmy się na szybkie efekty. Z kolei skupienie się na przykład na codziennym wypełnianiu swojego szablonu kontroli nawyków i na innych małych kroczkach sprawia, że niezauważenie robisz postępy. Kiedy tylko co jakiś czas będziesz podnosić głowę, żeby sprawdzić, czy zmierzasz w dobrym kierunku, szybko dostrzeżesz wyraźną różnicę.

Nie oczekuj, że rzeczy same się zrobią

Problem niecierpliwych często polega na tym, że widzą efekty u innych osób i sami równie szybko chcą je osiągnąć. Nie dostrzegają natomiast, że za zrzuceniem wagi stoją tygodnie wyrzeczeń, za dobrze rozwiniętą firmą nawet lata doświadczeń i poświęcenia, a za ukończonym maratonem – wybiegane w różnych warunkach setki kilometrów. Unikniesz zniechęcenia, podchodząc do każdej rzeczy poważnie i nastawiając się na dużo własnej pracy – załóż, że nawet więcej niż podpowiada pierwsze wrażenie, żeby później być mile zaskoczonym. Jeśli nastawisz się na łatwą drogę do sukcesu, ryzykujesz bolesną porażkę.

Spróbuj zrobić coś sam

Wspaniałą szkołą cierpliwości są zajęcia manualne, które niestety powoli odchodzą w przeszłość. Uprawiaj ogródek, żeby wiedzieć, ile energii trzeba włożyć, aby wyciągnąć z ziemi dorodną marchewkę albo zerwać z młodego drzewa soczyste jabłko. Sprawdź na własnej skórze, ile czasu zajmuje wycięcie i sklejenie papierowego modelu prostego statku albo zbicie w miarę eleganckiego regału z prostych desek. Spróbuj zebrać (nie kupić!) kolekcję, którą będziesz dobrze znał i o której będziesz mógł rozmawiać godzinami. Naucz się czegoś zupełnie nowego, na przykład gry na instrumencie, i nie pozwól sobie wmówić, że nie masz do tego talentu, zanim przyzwoicie nie zagrasz ulubionego utworu. Po prostu zajmij się czynnościami, które wymagają czasu i których nie da się przyspieszyć na siłę. Wówczas docenisz włożony w to wysiłek i łatwiej zrozumiesz podobne procesy.

Naprawiaj błędy

Niecierpliwi ludzie często porzucają dotychczasowe zajęcia, jeśli tylko zauważą, że coś nie idzie po ich myśli. A przecież zdobywanie doświadczenia i osiąganie ambitnych celów polega właśnie na tym, że popełniamy błędy i potykamy się. Niekiedy nawet musimy znów zaczynać od zera, ale przeżycie porażki sprawia, że i tak jesteśmy bliżej celu niż na początku naszej wędrówki. Gdy znów wpadniesz w zniechęcenie, pomyśl o tym. Weź się w garść i napraw to, co się popsuło. Osiągnięcie sukcesu ogólnie jest wyzwaniem na wielką skalę, a co dopiero za pierwszym razem. Pomyłki powinieneś wkalkulować w cały proces już na starcie, podobnie jak czas, energię i środki potrzebne do naprawienia błędów.

Cierpliwość do ludzi

Czasem szybko tracimy cierpliwość do innych, a praca na tym polu może być największym wyzwaniem. Jeśli jednak zacząłeś już się uczyć wyrozumiałości wobec siebie, będziesz miał nieco łatwiejsze zadanie. To, jak traktujemy innych, wynika bowiem w dużym stopniu z naszego podejścia do samych siebie. Z początku, mając do czynienia z kimś, kto wystawia Twoją cierpliwość na próbę, możesz tę sytuację potraktować jak test lub przypadek laboratoryjny. Nabierz dystansu i postaraj się z jednej strony zrozumieć przyczyny jego zachowania, a z drugiej – zachować się przykładnie. Łatwo o taką szkołę przy dzieciach, ale i wśród znajomych czy współpracowników na pewno znajdzie się ktoś taki. Staraj się ugryźć w język, zanim powiesz coś nieprzemyślanego, i wejdź w rolę wzoru anielskiej cierpliwości. Zobacz, co się wówczas stanie. Zadanie nie jest proste, zwłaszcza jeśli dotyczy osób Ci bliskich, przy których nie czujesz potrzeby hamowania się, ale na takim ćwiczeniu można bardzo dużo zyskać.

Cierpliwość to nie bierność

W naszych czasach szczególnie ceni się aktywność, przedsiębiorczość i pomysłowość. Cierpliwość z kolei pozostaje nieco na uboczu. Niestety wielu osobom wydaje się ona przeszkodą w dążeniu do celu albo cechą wskazującą na uległość i ustępowanie pola innym. Takim podejściem można sobie wręcz zaszkodzić. Cierpliwość to nie to samo, co bierne czekanie na dalszy bieg wydarzeń! Jest jej znacznie bliżej do asertywności i właśnie przedsiębiorczości, połączonej z wytrwałością i odrobiną wyrozumiałości. Bierny jest ktoś, kto liczy tylko na łut szczęścia lub prezenty od losu. Cierpliwością mogą się z kolei wykazać osoby konsekwentnie działające i dążące do swoich celów, ale też pełne wiary, że mogą je osiągnąć pomimo potknięć i wpadek.

Wszelkie przeciwności, choć męczą, nie powinny być dla Ciebie sygnałem do odwrotu. To po prostu przeszkody, które należy przezwyciężyć. Niekiedy będzie nią czas, innym razem warunki fizyczne, a jeszcze innym – brak odpowiednich narzędzi. Możemy na nie zareagować złością, zniechęceniem lub nawet strachem, ale tylko radząc sobie z nimi, doskonalimy się i przygotowujemy na czekające nas próby.

Podsumowanie

Cierpliwość nie sprowadza się do roli miłego dodatku w relacjach międzyludzkich. Od niej zależy, czy będziesz wytrwale dążył do celu i nie zniechęcisz się już na pierwszym zakręcie. Ta cecha istotnie wpływa na nasze postrzeganie ludzi, świata i siebie samych. Jako człowiek cierpliwy masz spore szanse na sukces, a nawet możesz się stać autorytetem dla innych. Cierpliwość przyda się też w wypracowaniu innych ważnych cech, takich jak asertywność, spokój i samokontrola, o których pomówimy w kolejnych rozdziałach.

Rozdział 4

Asertywność

W modelu gentlemana szczególnie wyróżniają się takie cechy jak empatia, uprzejmość i budowanie pozytywnych relacji z innymi, dlatego niekiedy umyka nam niezwykle ważny aspekt charakteru – asertywność. Z całą pewnością osoba, która nieustannie unika konfrontacji i dostosowuje się do wszystkich, nie jest atrakcyjnym wzorem do naśladowania. Takiemu człowiekowi trudno byłoby podążać drogą mężczyzny z klasą i budować poczucie własnej wartości. Dlatego wskazanie odpowiednich proporcji jest bardzo ważne.

Brak asertywności

W relacjach międzyludzkich gentleman powinien być dobrym towarzyszem. Oznacza to, że zawsze bierze pod uwagę osoby w swoim otoczeniu. Stara się bowiem zostawić po sobie wrażenie człowieka, z którym przyjemnie spędza się czas i do którego chętnie się wraca. Dlatego powinieneś unikać niepotrzebnych spięć, kłótni czy też wprawiania innych w zakłopotanie. To w gruncie rzeczy podstawy dobrych manier, ale źle rozumiane, mogą rzeczywiście ograniczać asertywność, a co za tym idzie – również działać na Twoją niekorzyść.

Właśnie dlatego dobrze rozumiem ludzi postrzegających gentlemanów jako mężczyzn pozbawionych własnego zdania i obawiających się konfrontacji. Wynika to jednak z braku zrozumienia odpowiednich proporcji, które teraz musimy sobie jasno wskazać.

Na przykład mężczyzna, który chciałby być szarmancki, ale próbował osiągnąć to przez spełnianie wszystkich zachcianek kobiet w swoim otoczeniu, nie dość, że miałby kłopot z zaskarbieniem sobie szacunku, to jeszcze jego poczucie własnej wartości by na tym nie zyskało. Gdyby bał się wypowiedzieć swoje zdanie, by nie wzbudzić zakłopotania albo nie wystawić się na pośmiewisko, jego pewność siebie powoli by topniała, podobnie jak wiara we własne osądy i decyzje. Jeśliby z kolei zawsze przyjmował pierwsze „nie” jako ostateczne i nie starał się nawet przekonać drugiej strony do współpracy, umykałyby mu liczne szanse albo sam musiałby pracować za dwóch.

Asertywność jest więc niezwykle ważna w życiu i doskonale wpisuje się w ideał gentlemana, który przecież powinien mieć swoje zdanie i nie dać się wykorzystywać. Niemniej wymaga też pewnych umiejętności, żeby nie wpaść w drugą skrajność – nie stać się chamem i bucem. Zacznijmy jednak od podstaw.

Czym jest asertywność?

Mam wrażenie, że asertywność jest dzisiaj niestety mylnie interpretowana, a przez to dochodzi do wielu nieporozumień. Często postrzega się ją jako połączenie wolności z „byciem sobą”. To ostatnie z kolei bywa wypaczane i rozumiane w kategoriach „niedostosowywania się do innych” i stawiania na swoim bez względu na wszystko. Takie podejście, krytykowane już zresztą w tej książce, to prosta droga do bylejakości. Jak nie pomylić asertywności z egocentrycznym uporem? Wyjaśnijmy sobie najpierw, czym jest w istocie ta pierwsza cecha.

Asertywność to pewien rodzaj odwagi do wyrażania własnych, nawet kontrowersyjnych, opinii i upominania się o swoje prawa. Wiąże się ona ściśle z wiarą w siebie i w cudze możliwości, gdy w grę wchodzi realizacja naszych potrzeb i konieczność przekonania kogoś, by mimo przeszkód spełnił naszą prośbę. Jest także wyrazem naszej autonomiczności. Może mieć jednak jeszcze inne źródło – naiwność.

Dzieci i dorośli

Dzieci bywają doskonałym przykładem zachowań asertywnych, zwłaszcza kiedy nie odpuszczają po pierwszym „nie” i na czymś bardzo im zależy, warto więc nieco się im przyjrzeć. One po prostu są zbyt mocno przekonane, że niemal każdą ich prośbę możemy spełnić. Bo dlaczegóż by nie? Wiara w (nasze) możliwości i dziecięca naiwność dają im tę śmiałość. W początkowym okresie, zanim poznają siłę płaczu, z uśmiechem i bez agresji proszą o coś, nie zamierzając odpuścić. Oczywiście później to mija, bo dzieci szybko się uczą, że nie zawsze tak łatwo otrzymają to, czego chcą, a my im tej nauki nie szczędzimy.

Dorastanie niestety zabija w nas wszystkich tę naiwność. Z czasem aż nazbyt często powtarzamy sobie całą listę powodów, dla których ktoś nie miałby spełnić naszej prośby. Bo w zasadzie czemu by miał? Testujemy więc różne techniki upominania się o swoje, od unikania zależności od kogokolwiek, przez miłe prośby, po dochodzenie swoich praw siłą. Nierzadko też zaczynamy sami kwestionować nasze decyzje, zastanawiając się, czy może faktycznie nie lepiej byłoby odpuścić. Może wcale nie mamy racji? Przez takie podejście niekiedy nawet nie podejmujemy próby wyegzekwowania czegoś dla siebie.

Podobnie bywa z wyrażaniem własnych opinii. Dzieciom przychodzi to łatwo, nieco bezrefleksyjnie, choć bywa, że ranią tym innych. My zaś, zanim powiemy, co myślimy, zastanawiamy się, czy nie przyniesie to nam szkody, czy nie urazimy kogoś z otoczenia albo czy nie rozpoczniemy nerwowej dyskusji, na którą nie mamy najmniejszej ochoty. Frustracja może nas jednak doprowadzić do traktowania własnych opinii jako świętości, którą trzeba wygłosić stanowczo i zawzięcie jej bronić. Niestety nie ma to wiele wspólnego z asertywnością.

Asertywność buca

Kiedyś wydawało mi się, że dojrzałość wiąże się z mówieniem bez ogródek, co myślę, a inni dojrzali ludzie powinni dzielnie przyjąć nawet bolesną prawdę. Sądziłem, że szczerość to prosta otwartość, bez względu na ładunek emocjonalny komunikatu. Uważałem, że prawda nie może uczynić większej krzywdy, a prędzej wzbogaci odbiorcę. Myliłem się. Nawet dorośli ludzie przeważnie nie są dostatecznie zdystansowani wobec siebie, żeby przyjąć byle jak przedstawioną krytykę albo odmowę, gdy czegoś od Ciebie potrzebują.

Czy jeśli powiesz babci, że nie zrobisz jej zakupów, bo zwyczajnie Ci się nie chce, zachowasz się asertywnie? Czy jeśli oznajmisz koledze z pracy, że jego pomysł jest beznadziejny, a on sam mógłby już się nie wychylać, mimo że presja otoczenia skłania, abyś się nie czepiał, postąpisz asertywnie? Czy asertywne będzie żądanie od zleceniobiorcy wykonania dodatkowej usługi w ramach wcześniejszej wyceny, z zapewnieniem, że to dopiero początek długiej współpracy, choć wcale nie masz zamiaru jej kontynuować? Owszem, będzie. I zapewne zyskałbyś na tym nieco. Ale będzie to też zwyczajnie chamskie. Odmowa pomocy potrzebującej, niekonstruktywna krytyka, wykorzystywanie wyższej pozycji – gentleman nie tak praktykuje asertywność.

Niekiedy asertywność bywa mylona z czymś w rodzaju pasywnej agresji albo samej agresji. Kiedy czujemy się zagrożeni, bezsilni albo sfrustrowani licznymi prośbami bądź staraniami i w końcu wykrzyczymy swoje racje czy narzucimy innym swoją opinię, wydaje nam się, że jesteśmy asertywni. Niestety takie zachowania należałoby uznać raczej za porażkę, niepowodzenie w negocjacjach niż za zachowanie asertywne. Poza tym wzbudzą one jedynie negatywne emocje i mogą nakręcać spiralę wzajemnych ataków.

Jak widzisz, asertywność może mieć różne oblicza, ale nie każde z nich sprawi, że odczujesz satysfakcję czy będziesz dobrym towarzyszem. Zachowanie klasy, również w dyskusji, negocjacjach czy przy odmowie, jest niezwykle istotne. Pomówmy zatem, jak to zrobić.

Asertywność z klasą

Zanim wypracujesz sobie przyjazną otoczeniu asertywność, musisz zadbać o jej fundamenty, czyli poczucie własnej wartości, pewność siebie i wiarę w cudze możliwości. Budujesz je poprzez konsekwentne kierowanie się w życiu swoim wewnętrznym kompasem moralnym, rozważne podejmowanie decyzji na podstawie poważnych przesłanek, przemyślane opinie, dawanie siebie innym, a także szczyptę optymizmu i zaufania. W ten sposób możesz zyskać pewność, że Twoja odmowa nie wynika z egoizmu, myśl nie jest głupia ani śmieszna, a druga osoba chętnie Ci pomoże, jeśli tylko będzie umiała, a Ty poprosisz. Oczywiście sam też musisz pamiętać o innych, zbierać doświadczenie i wiedzę, a także oferować pomocną dłoń.

Może się okazać, że nie każdego zachwyci Twoja asertywność, ale dopóki będziesz rzetelnie robił swoje, nie stracisz wiary w sens własnych działań. To, czy otoczenie zaakceptuje fakt, że masz inną opinię, swoje odczucia czy obowiązki, które nie pozwalają Ci się w coś zaangażować, pozostaje kwestią szacunku. Dopóki okazujesz go innym, masz pełne prawo oczekiwać go w zamian. Co więcej, bo nie w każdym wypadku zadziała powyższy argument, masz prawo dobierać sobie znajomych tak, by w tym gronie znalazły się tylko te osoby, które potrafią okazać szacunek. Na nikogo nie jesteś skazany. Wybór należy do Ciebie.

Dzięki takim fundamentom będzie Ci o wiele łatwiej zachować spokój i cierpliwość, nawet w trudnych chwilach. Nie dasz się doprowadzić do ostateczności i unikniesz wybuchu, ponieważ znacznie wcześniej spokojnie wyrazisz, co myślisz o danej sytuacji, i w najgorszym wypadku zmienisz towarzystwo. Nie będziesz się czuł wykorzystywany, bo wcześniej powiesz: „Niestety, ale nie mogę Ci pomóc”. Negocjacje nie staną się źródłem frustracji, bo zawczasu zmienisz taktykę. Dając sobie wybór, będziesz mógł asertywnie podejmować decyzje, a nie działać wbrew sobie. Spokojnie, rozważnie, a przede wszystkim z szacunkiem dla siebie samego.

Trening asertywności

Nawet gdy przyswoiłeś sobie podstawowe zasady, aser-tywność nie musi przyjść do Ciebie sama. Jeśli nadal nie czujesz się zbyt pewnie, przetestuj tych kilka sposobów na jej wyćwiczenie.

Zacznij zabierać głos w towarzystwie, a nawet na oficjalnych spotkaniach, szkoleniach czy wykładach

Zadawaj pytania i wyrażaj opinie. Kiedy nie będziesz się zgadzał z czymś, co zostało powiedziane, wyraź to. Tylko nie traktuj swoich słów jako świętości, a nastaw się na dialog. Możesz zacząć od drobnych rzeczy, stopniowo dochodząc do większych wyzwań. Szybko zyskasz przekonanie, że Twoje opinie mają w istocie sens i ludzie się z nimi liczą.

Zacznij podejmować ryzyko

Nie kalkuluj swoich szans na powodzenie, tylko zastanów się, czy naprawdę chcesz coś zrobić. Jeśli tak, to działaj! Skupiaj się początkowo na chęci podjęcia próby, a z czasem zobaczysz, na jak wiele Cię stać, i zyskasz wiarę w swoje możliwości. Myśl optymistycznie, zarówno o sobie, ludziach, jak i otaczającym Cię świecie. Zwracaj uwagę, jakich słów używasz, choćby w myślach, i czy przypadkiem sam nie podcinasz sobie skrzydeł. Taki detal jak odpowiednio dobrane słowo może znacząco wpłynąć na Twoje samopoczucie.

Nie bój się symulować i udawać asertywności

Naśladowanie osób, które Ci imponują swoją pewnością siebie, to nie oszustwo, a praca nad sobą. Przybieraj postawę ciała zaznaczającą Twoją obecność: głowa i wzrok podniesione, klatka piersiowa wypięta, plecy wyprostowane. Wbrew pozorom od tej postawy zależy nie tylko to, jak będzie Cię postrzegać otoczenie, ale i Twoje samopoczucie. Panuj też nad głosem. Krzyk, wrzask czy pisk to oczywiście oznaki utraty kontroli nad emocjami, ale zbyt cichy głos będzie wręcz zachęcał, by go zignorować. Dobrym pomysłem okaże się też wybieranie odpowiednich ubrań. Mogą Ci pomóc zarówno wejść w rolę osoby pewnej siebie, jak i wyrazić siebie. Strój może być przecież narzędziem kreowania wizerunku. Wystarczy, że zainspirujesz się tym, który dobrze Ci się kojarzy. Nikt nie urodził się asertywny. Niektórzy po prostu mieli dogodne warunki, by tę cechę w sobie ukształtować. Jeśli ta praca jest dopiero przed Tobą, nie ma się nad czym zastanawiać, tylko trzeba zakasać rękawy i ją wykonać.

Czy uprzejmość jest nieasertywna?

Zanim przejdziemy do kolejnego rozdziału, wróćmy jeszcze na moment do uprzejmości, która tak mocno kojarzy się z gentlemanami. To ważne, żebyś zachował zdrowe proporcje między nią a dbałością o swoje interesy.

Sam lubię pomagać innym. Uważam, że świetnie jest być przyjacielem, o którym myśli się w kłopotach. Warto dążyć do takiej pozycji, bo mając wokół siebie grono osób, którym pomogłeś, możesz się czuć bezpiecznie, gdy Tobie przydarzy się trudniejszy okres. Staram się traktować uprzejmie ludzi wokół i nie kalkuluję, czy warto w danym wypadku to robić. Jeśli potrafię pomóc, odpowiadam na prośby, a jeszcze bardziej staram się pamiętać o problemach lub pasjach znajomych, by przy nadarzającej się okazji samemu wyjść z inicjatywą. Po prostu uważam to za miłe i zgodne z moimi zasadami, a co za tym idzie – budujące poczucie mojej wartości, bo to ja podejmuję decyzje.

Oczywiście nie zawsze wychodzę na tym dobrze. Bywa, że moje starania nie zostają właściwie zrozumiane albo docenione, ale to raczej rzadkość. Zdecydowanie częściej spotykam się z wdzięcznością, a nawet z uprzejmością, za którą sam chcę się odwdzięczyć. Wolę więc generalizować i pielęgnować w sobie optymistyczne podejście do innych ludzi. Wierzyć, że jeśli nie mi, to komuś innemu oddadzą tę pozytywną energię, którą się z nimi podzieliłem.

Co więcej, trudno nie być uprzejmym, pomocnym, życzliwym i pełnym szacunku wobec osób, które właśnie takie są i do tego odznaczają się asertywnością. Łatwo bowiem stracić te przywileje, gdy zawiedzie się zaufanie takiej osoby. Warto więc być asertywnie uprzejmym.

Podsumowanie

Nie musisz dokonywać wyboru pomiędzy asertywnością a byciem gentlemanem. Wręcz przeciwnie. Uważam, że obie postawy najlepiej wypadają w duecie. Ćwicz więc asertywne zachowania i dbaj o poczucie własnej wartości. Pamiętaj jednak, by zawsze postępować z klasą, spokojnie i ze stanowczą rozwagą. Odmawianie czy wyrażanie własnych opinii nie powinno być elementem walki o przetrwanie i powodem do palenia mostów, tylko zwykłą częścią relacji międzyludzkich. Panowanie nad negatywnymi emocjami to bardzo wartościowa cecha. Wspomagają ją pewność siebie, a także samokontrola.

Rozdział 5

Samokontrola

Jest pewna cecha, która już w młodości szczególnie imponowała mi u niektórych dorosłych, a także bohaterów książek lub filmów. Mam na myśli opanowanie. Kojarzyło mi się ono z ludźmi starej daty, a z czasem zacząłem je postrzegać jako jedną z ważnych cech gentlemana. Osoba opanowana budzi szacunek, a nagła zmiana nastroju takiego człowieka – choć mało kto bywa jej świadkiem – to coś, czego każdy wolałby uniknąć, bo nigdy nie zdarza się bez powodu. Dobrze się inspirować tą postawą, choć i do niej trzeba zachować zdrowy dystans.

Emocje wpływają na Twój wizerunek

W poprzednim rozdziale poruszyliśmy już temat kontrolowania emocji. Jest ono niezbędne, by móc zachować klasę i postąpić asertywnie w stresujących chwilach. Możesz się znaleźć w sytuacji, gdy ktoś będzie próbował wytrącić Cię z równowagi, by udowodnić Tobie i otoczeniu, że to on ma rację, a Ty jesteś niestabilny – w domyśle: niepoważny. Choć to podła taktyka, musisz i na nią być gotowy. Przybranie pokerowej twarzy w takich okolicznościach może Ci niezwykle ułatwić obronę swoich racji. Jeśli z kolei ulegniesz złości, będzie Ci o wiele trudniej przekonać innych, że trzeźwo oceniasz sytuację i jesteś dobrym partnerem do negocjacji.

Umiejętność panowania nad emocjami przydaje się jednak nie tylko w stresie. Sprawdza się też w trudnych momentach, gdy inni tracą nadzieję, a Ty nadal zachowujesz optymizm i starasz się znaleźć wyjście z kłopotów. Jest to jedna z podstawowych postaw definiujących silnego mężczyznę, który zapewnia poczucie bezpieczeństwa swoim bliskim. Stabilność emocjonalna to natomiast inna cecha sprawiająca, że jesteś człowiekiem przewidywalnym, przynajmniej poza sytuacjami granicznymi. Wiem, że „przewidywalność” kojarzyć się może dzisiaj z nudą, ale nie mam tu na myśli braku inwencji, kreatywności i inicjatywy, lecz unikanie skrajnych zachowań. Sam zapewne też nie przepadasz za taką cechą u innych.

Panowanie nad sobą pozwala uniknąć błędów, które często popełniamy pod wpływem emocji. Mam na myśli wybuchy złości, czy wręcz agresji, spowodowane jakimś punktem zapalnym, który później uznajemy za błahy w porównaniu z wyrządzonymi szkodami. Albo uleganie stresowi wywołanemu tempem w pracy – kiedy zaczynamy poganiać wszystkich wokół, choć nie ma ku temu dobrego powodu, i nie umiemy być dla nich wyrozumiali. Niekiedy pogrążamy się w rozgoryczeniu lub smutku i przenosimy te emocje na nasze otoczenie, bo kieruje nami irracjonalna potrzeba, by inni cierpieli tak samo jak my. W końcu możemy też dać się ponieść niepohamowanej radości, która utrudnia trzeźwą ocenę sytuacji. W rezultacie kończymy zabawną wymianę zdań żartem tak krzywdzącym dla kogoś, że sami się zastanawiamy, jak do tego doszło.

Choć każda z tych emocji bywa niekiedy pożądana i użyteczna, gdy przesadzimy, może nam mocno zaszkodzić. O ile w przypadku młodych ludzi skłonność do przesady jest czymś naturalnym, o tyle osoba dojrzała powinna umieć nad sobą zapanować.

Panowanie nad sobą

Moją ulubioną sentencję łacińską już przytaczałem w tej książce, ale powinniśmy do niej na moment wrócić: Imperare sibi maximum imperium est („Panować nad sobą to najwyższa władza”). Tak wysoka ocena opanowania wynika z tego, że trudno je osiągnąć. Jesteśmy bardzo emocjonalnymi istotami i w większości przypadków nie ma w tym nic złego. Radość pomaga nam budować pozytywne relacje, gniew – walczyć o swoje, a zapał dodaje nam skrzydeł, gdy tracimy nadzieję. Ważne tylko, by wiedzieć, kiedy należy wziąć emocje w cugle. A nie jest to prosta rzecz. Zarówno wyczucie tego momentu, jak i opanowanie się wymagają wysiłku, bo gdy taki pociąg się rozpędzi, trudno go zatrzymać.

Dlatego tak ważne jest, byś wyznaczył sobie pewne granice, po których przekroczeniu zapali Ci się czerwona lampka. Ich dokładny przebieg będzie zależał od Twojego temperamentu i ideału, do którego będziesz dążyć. Obserwuj zachowanie swoje i innych w różnych sytuacjach. Dobrym pomysłem okaże się poszukanie sobie wzorców do naśladowania. Zgodnie z jedną z metod treningu asertywności z poprzedniego rozdziału możesz zacząć od odgrywania tej postaci, żeby zżyć się z rolą. Sam musisz określić, w których sferach potrzebujesz pracy nad kontrolowaniem swoich emocji, i poszukać odpowiednich technik radzenia sobie z nimi.

Zacznij więc od zdiagnozowania, w których momentach popadasz w skrajne emocje, kto Ci wtedy towarzyszy. Zazwyczaj już na tym etapie dostrzegamy pewne schematy. Zastanów się, jakie były efekty Twojego standardowego zachowania i reakcje świadków. Pomyśl, jak sam się wtedy czułeś i co pomogło Ci powrócić do równowagi. Odpowiedzi na te pytania pomogą Ci w przewidywaniu tych sytuacji i znajdowaniu właściwych sposobów odzyskiwania kontroli. Omówmy to na dwóch przykładach.

Gniew

Złość jest naturalną reakcją na poczucie braku sprawiedliwości i bardzo pomaga nam dopominać się o swoje. Niestety jednak wielu z nas odznacza się dość porywczym temperamentem, przez co nasze wybuchy gniewu mają bardziej niszczycielski niż budujący charakter. Nieumiejętność opanowania złości to jeden z poważniejszych problemów stających nam na drodze, kiedy staramy się być mężczyzną z klasą, bo pokazuje brak wiary w siebie i odkrywa słabe punkty. Wyładowywanie się na otoczeniu z pewnością nie jest dobrą metodą radzenia sobie z emocjami, ale również tłumienie złych uczuć może być destrukcyjne i prowadzić do jeszcze większej kumulacji złości.

Co gorsza, bardzo często nasze hamulce puszczają przy osobach bliskich, na których nam szczególnie zależy. Pozwalamy na to, bo mamy wrażenie, że w tym gronie możemy „być sobą” i nie musimy „udawać”. Niekiedy prowadzi to nawet do stopniowej destrukcji takich relacji. Z kolei w sytuacjach publicznych, na przykład gdy obserwują nas przypadkowi świadkowie, chowamy gniew do kieszeni. Pozostaje on jednak w nas i ze zdwojoną siłą uderza ponownie, gdy czujemy się bezpieczni i nienarażeni na ocenę z zewnątrz. Przyjrzyj się, jak sam działasz, i przygotuj do podjęcia odpowiednich kroków.

Gdy czujesz, że zaczynasz tracić zdolność prowadzenia rzeczowej rozmowy, masz ochotę coś wykrzyczeć, a nawet czymś rzucić, jak najszybciej wyjdź z pomieszczenia i opuść swoich rozmówców. Wyjaśnij tylko na przykład: „Zdenerwowałem się i muszę ochłonąć. Wróćmy do tego za chwilę”, żeby druga strona rozumiała, co się dzieje, i nie szła za Tobą, kontynuując kłótnię. W odosobnieniu znajdź równowagę, wycisz się i spokojnie przemyśl temat. Ułóż sobie w głowie, co dla Ciebie jest problemem, i później rzeczowo przedstaw to drugiej stronie. W kłótni możesz bowiem mieć poczucie wygranej, albo nawet kogoś zastraszysz, ale z pewnością nie przekonasz adwersarza do swoich racji. Jeśli uznasz, że choć część winy leży po Twojej stronie, miej odwagę przeprosić od razu.

Spirala stresu

Wieczna pogoń, w jakiej obecnie żyjemy, również nie ułatwia budowania pozytywnych relacji. W stresie często poganiamy, krzyczymy i wymyślamy (absurdalne, jakby się poważnie zastanowić) powody, dla których należy się spieszyć. Tym samym przenosimy swój stres na kolegów, współpracowników, a nawet własne dzieci, ucząc je, że tak właśnie trzeba postępować. Rzecz jasna, nie każdy będzie optymistycznie podchodził do Twojego nastawienia. Spotkasz się więc z oporem, a poczucie braku sprawczości będzie w Tobie rodziło złość. Spirala się nakręca.

Większość z nas nie przepada za ludźmi, którzy wiecznie mają „luz” i wszystko chętnie zrobią, ale „potem”. Jeszcze bardziej nie lubimy jednak, kiedy ktoś nas pogania bez dobrego powodu. Niestety niektórzy sami skazują się na życie w ciągłym stresie, ale to ich własna decyzja. Wymaganie tego samego od bliskich czy znajomych to już poważne naruszenie ich strefy komfortu.

Może zauważasz to u siebie, gdy w pracy pojawia się nowe zlecenie albo podczas porannego szykowania dzieci do szkoły, czy też gdy tramwaj ma zaraz odjechać, a Twoi koledzy wciąż się guzdrają. Zatrzymaj się wtedy i zadaj sobie pytanie: „Co się stanie, jeśli odpuścisz?”. Odpowiedź przyjdzie oczywiście od razu, ale wtedy zadaj sobie kolejne pytanie: „I co z tego?”. Czy faktycznie pojawią się kłopoty, którymi należy się przejmować? Kłopoty, dla których warto poświęcić przyjazne relacje? Dla których warto zyskać etykietkę „ekspresu” albo nawet „tarana”?

Owszem, nieraz odniesiesz wrażenie, że spiesząc się, sporo zyskujesz, ale kiedy przyjrzysz się wartościom, które umieściłeś w swoim kompasie moralnym, zazwyczaj okaże się, że nie działasz zgodnie z nimi. Postaraj się racjonalnie rozważyć swoje nastawienie, a nawet eksperymentować z odpuszczaniem. Jeśli przychodzi Ci to z trudem, potraktuj je jako ekstrawaganckie próby czy podejmowanie ryzyka. Szybko odkryjesz, że więcej zyskujesz, traktując znajomych z uważnością, niż nieustannie ich poganiając.

Pokerowa twarz

Wspominałem już o zaletach zachowania pokerowej twarzy w skrajnych sytuacjach. Przydaje się ona zwłaszcza na zewnątrz, przy negocjacjach i radzeniu sobie z agresorem. Niemniej brak emocji z pewnością nie jest pożądaną cechą, bo można przesadzić także w drugą stronę: nie okazując entuzjazmu dla nowego pomysłu, radości ze spotkania czy zaskoczenia z niespodzianki. Jak wspomniałem, emocje są dobre i bardzo nam pomagają w budowaniu więzi z innymi, dlatego też nie należy ich hamować, gdy niczemu nie szkodzą. Zbyt poważna osoba może być w końcu uznana za smutasa i malkontenta, który niestety nie zwiastuje atrakcyjnego towarzystwa. To samo dotyczy gniewu. Gdy go odczuwasz, nie bój się tego okazywać, ale bez krzyku czy wyżywania się na przedmiotach. Ktoś, kto zawsze ukrywa złość, naraża się na wykorzystywanie przez innych i zaskakuje otoczenie, kiedy czara goryczy się przeleje.

Naucz się więc kontrolować emocje, tak by pozostać ich panem, ale nie tłum ich. W kolejnych rozdziałach porozmawiamy jeszcze osobno o innym bardzo ważnym aspekcie charakteru – optymizmie, i jego pielęgnowaniu. Pamiętaj, że uleganie niekontrolowanym emocjom potrafi zniszczyć długo budowane relacje i nie wolno Ci pozostawić tego przypadkowi. Tracąc kontrolę, nigdy nie będziesz wiedział, kiedy może nadejść kolejny wybuch i czy będziesz jeszcze w stanie posprzątać bałagan, którego narobiłeś.

Podsumowanie

Nie bez przyczyny gentlemani kojarzą się z ludźmi opanowanymi. Dobry towarzysz to przecież ktoś, na kim można polegać, stabilny i w miarę przewidywalny człowiek. Brak kontroli nad sobą, zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych, skutecznie niszczy taką opinię. Nie pomyl opanowania z ukrywaniem lub odrzucaniem emocji. Sztuka polega na tym, by pozostać panem sytuacji i zachować zdrową równowagę. Kontrola nad sobą zbliża nas do innej istotnej cechy charakteru mężczyzny z klasą – poczucia odpowiedzialności i panowania nad swoimi zobowiązaniami.

Rozdział 6

Poczucie obowiązku

Trudno się dziwić, że w czasach tryumfu indywidualizmu nie słyszymy zbyt często o pojęciu „wyższego dobra”. Wolimy się trzymać z daleka od takich idei i przypadkiem niczego nie deklarować, żeby nikt nas z tego później nie rozliczał. A jednak czasem pewne rzeczy trzeba po prostu zrobić. I nie ma znaczenia, czy Ci się chce, czy też nie. Po prostu musisz się trochę poświęcić dla wyższego dobra i wykonać swoją część zadania. Czym jest to wyższe dobro i o jakich sytuacjach mowa?

Poświęcisz się dla wartości?

Jak dobrze pamiętasz, w pierwszym rozdziale tej książki mówiliśmy o hierarchii wartości, Twoim kompasie życiowym, który ma Ci ułatwić podejmowanie decyzji i pomóc zweryfikować, czy podążasz w dobrym kierunku. Miałeś wówczas przemyśleć, jakie wartości są Ci najbliższe, które uważasz za najcenniejsze i godne poświęcenia. Przypomnij sobie teraz ten wybór i zastanów się, ile jesteś w stanie zrobić w ramach dbania o te wartości, a nawet w ich obronie. A potem pomyśl, ile faktycznie robisz.

Poczucie obowiązku to wewnętrzna potrzeba dbania o coś, co jest dla nas ważne, nawet gdy wolelibyśmy się tym nie zajmować. Znasz pewnie dobrze to uczucie, gdy jesteś zmęczony, nie chce Ci się, ale wiesz, że musisz coś zrobić, bo jeśli zaniechasz działania, za jakiś czas będzie gorzej, a zadanie stanie się o wiele trudniejsze i bardziej wymagające. Bierzesz się więc do pracy dla spokoju swojego sumienia, ale też wspólnego dobra, ponieważ tak trzeba, a niekoniecznie dlatego, że sprawia Ci to przyjemność. Lepiej jest bowiem poświęcić się mniej teraz niż później o wiele bardziej.

Dotyczy to życia codziennego każdego z nas, naszych domów, rodzin, zdrowia i tak dalej. Dbamy o dobytek, opiekujemy się dziećmi, nie zapominamy o swoich zwierzętach, uprawiamy sport. Ale żeby nie spłycać tego tematu, chciałbym zacząć od zdecydowanie wyższego pułapu. Cofnijmy się do wydarzenia, które w swoich czasach nazwano ostatnim wielkim przykładem gentlemańskiego poczucia obowiązku. I choć uderza ono w nieco patetyczne tony, przede wszystkim daje do myślenia.

Gentlemani na Titanicu

W 1912 roku RMS Titanic wypłynął w dziewiczy rejs. Na pokładzie znalazło się wielu mężczyzn wychowanych w duchu dawnych, rygorystycznych zasad obowiązujących gentlemanów. Niedługo później dwie wojny światowe, rewolucja kulturowa i przemiany społeczne tak bardzo zmieniły panujące zwyczaje, że również poczucie obowiązku stało się czymś subiektywnym, nieoczywistym i podlegającym wyborom. W czasie pierwszej podróży Titanica nietrudno było jednak o mężczyzn gotowych do najwyższych poświęceń w imię wyznawanych wartości.

Podczas katastrofy, w momencie największego zagrożenia życia, nie doszło do walki o przetrwanie na dużą skalę. Wręcz przeciwnie! Zasada „kobiety i dzieci przodem” została potraktowana nader poważnie. Dziś aż trudno uwierzyć w to, że taka akcja faktycznie się odbyła. Jesteśmy nawet skorzy sądzić, że wyolbrzymiono relacje, a w rzeczywistości było zupełnie inaczej, bo kto by w takiej sytuacji pamiętał o zasadach?! Wystarczy jednak spojrzeć na liczby, żeby się przekonać, jak było w istocie. W katastrofie zginęła jedna kobieta na każdy tuzin zmarłych mężczyzn***. Tylko nieliczni wyłamali się i szukali ratunku dla siebie kosztem słabszych. Większość utonęła, bo społeczeństwo i kultura wymagały od nich niesienia pomocy w pierwszej kolejności tym, którzy sami mogli sobie nie poradzić. Mężczyźni z Titanica kierowali się poczuciem honoru, dla niego ryzykowali i ostatecznie oddali życie.

Czy dziś uznamy ich za bohaterów? Zdecydowanie tak! Również obecnie ryzykowanie życia, by ratować słabszego, to powód do chwały i ogromnego uznania. Czy postąpilibyśmy tak samo? Wielu z pewnością by chciało, ale kto może za siebie ręczyć, jeśli sam nie znalazł się nigdy w obliczu realnego zagrożenia? Czy podjęlibyśmy ryzyko, czybyśmy uznali, że nasze życie jest dla nas wyższą wartością, i postanowili je ochronić? Historia zna ogrom przypadków, w których odwaga mimo wszystko schowała się przed niebezpieczeństwem.

Przyznaję, że to skrajny przykład, ale dobitnie pokazuje, o jakie kategorie zahacza poczucie obowiązku. Przynajmniej w rozumieniu jeszcze sprzed stu lat. Już bowiem w dwudziestoleciu międzywojennym zaczęły zachodzić zmiany. Poczucie obowiązku jako wartość powoli schodziło na dalszy plan, jako coś mniej atrakcyjnego niż błyskotliwa kariera, ważne stanowisko lub majątek. Co prawda dobre imię nadal było niezwykle ważne, ale jego cena stopniowo malała. Coraz mniej wymagano od siebie wzajemnie, aż w końcu sam honor stał się wartością bez większego znaczenia w kontaktach towarzyskich i życiu zawodowym.

Odpowiedzialność rozbitka

Zastanówmy się zatem, czym jest poczucie obowiązku, z czego wynika i jakie znaczenie może mieć dzisiaj, żebyśmy mogli z niego czerpać najwięcej korzyści. Wbrew pozorom mówimy o wartości, która więcej daje, niż zabiera.

Poczucie obowiązku to rodzaj wewnętrznej potrzeby odwdzięczenia się za życiowe korzyści i pielęgnowania ich. Wyobraź sobie, że jesteś rozbitkiem na jakiejś zapomnianej wyspie. Od lat starasz się przetrwać i nawet sobie radzisz, ale wymaga to wielkiego wysiłku. Pewnego dnia trafiasz na niewielkie plemię mieszkające po drugiej stronie lądu. Plemię przygarnia Cię, ale pod warunkiem, że będziesz mu pomagał przetrwać. Dokonujecie więc transakcji wiązanej: otrzymujesz towarzyszy, wsparcie i większe szanse ocalenia, ale będziesz pracował na rzecz wspólnoty, a w razie niebezpieczeństwa bronił jej, jakby od tego zależało Twoje życie. Groźba powrotu do mizernej egzystencji w nieudolnie skleconym szałasie i skromnego jedzenia jest dla Ciebie wystarczającą motywacją, by poświęcanie się traktować poważnie. Od tego momentu odczuwasz obowiązek dbania o towarzyszy zarówno z wdzięczności, jak i ze świadomością, że w ten sposób możesz poprawić również swój byt.

Innymi słowy, przynależąc do jakiegoś grona, jakiejś społeczności, mamy wobec niej pewne zobowiązania. W pojedynkę nie byłoby nam tak wygodnie, a z kolei grupa zazwyczaj poradziłaby sobie bez nas. Nie da się ukryć, że życie w ramach większej wspólnoty daje stabilność, bezpieczeństwo i ułatwia egzystencję. Są to niezwykle cenne wartości, ale wynikają z nich konkretne zobowiązania. Jeśli grupa rządzi się jakimiś zasadami, naszą powinnością jest ich przestrzegać. W obliczu niebezpieczeństwa naszym obowiązkiem jest stanąć w jej obronie, a nie chować głowę w piasek czy nawet szukać sposobu na czerpanie korzyści z jej rozpadu.

Oczywiście w pewnym stopniu poczucie obowiązku ciągle nam towarzyszy. W końcu dbamy o swoje domy, przynajmniej gdy faktycznie są nasze. Dbamy o najbliższą rodzinę. Ale granice obszaru, który uznajemy za „nasz”, bardzo się w ostatnich dekadach skurczyły. Co ciekawe, zbiega się to z okresem niezwykłego poszerzenia naszych horyzontów za sprawą mediów masowych i internetu. Kiedy praktycznie cały świat stał się bliski jak nigdy w historii ludzkości, przestrzenie, za które czujemy się odpowiedzialni, pozostały nader skromne. Nie powinno to nas jednak dziwić. Gentlemani na Titanicu oddawali życie między innymi za dobre imię elit społecznych, pokazując tym samym, że klasa, która czuje się predestynowana do sprawowania władzy, nie zawaha się też zapłacić najwyższej ceny w potrzebie.

Cena była, rzecz jasna, ogromna i dlatego, gdy system klasowy zaczął się kruszyć, również poczucie obowiązku straciło swoje fundamenty. Bo kto powinien się starać, gdy społeczeństwo jest równe? Kto ma zadbać o nasz kraj, skoro są dziesiątki milionów kandydatów? Kto ma dbać o planetę, skoro i tak stracą wszyscy po równo? Co gorsza, żyjemy w czasach anonimowości, którą dają wielkie miasta i internet. Zarówno w metropoliach, jak i w sieci czujemy się bezkarni i chowamy się przed odpowiedzialnością za większą całość.

Sprawdzian dla wartości

Oczywiście nie trzeba od razu oddawać życia za swoje wartości, żeby o nie dbać. Poczucie obowiązku może się w Tobie odezwać, gdy trzeba będzie poświęcić dzieciom więcej czasu, niż zakładałeś. Gdy w środku nocy zadzwoni do Ciebie najbliższy przyjaciel z prośbą, byś przyjechał mu pomóc, choć rano musisz wstać wcześniej. Gdy rada Twojego osiedla zbiera się, by przegłosować niekorzystne dla Ciebie uchwały, a miałeś właśnie iść do kina. Prozaicznych przykładów jest wiele, ale wszystkie dotyczą sytuacji, gdy mniej lub bardziej spodziewanie musisz zrobić coś, by zadbać o Twoje relacje, miejsce czy warunki zamieszkania.

W pierwszej chwili brzmi to jak banał, ale wielu z nas wybiera ostatecznie wygodę i woli powiedzieć: „To nie moja sprawa, niech inni się tym zajmą”, niż walczyć o swoje. To prawdziwy sprawdzian wyznawanych wartości, pokazujący, które wybrałeś ze szczerego przekonania, a które tylko dlatego, że ładnie brzmiały. Warto jednak nie odpuszczać i dbać o nie, bo poczucie obowiązku należy do najważniejszych cech gentlemana. Mężczyzna z klasą nie ma nic wspólnego z tymi, którzy odwracają się plecami, gdy zaczynają piętrzyć się trudności.

Obowiązków mamy natomiast mnóstwo. To od nas zależy, w jakim świecie będą żyły nasze dzieci. Jakie będzie społeczeństwo, klimat czy prawo. To oczywiste, że nie zmienimy wszystkiego sami, ale wypełniając swój obowiązek, osiągniesz bardzo dużo: swoim ziarenkiem dorzuconym do miarki przyczynisz się do poprawy panujących wokół warunków; będziesz miał czyste sumienie, bo w końcu zrobiłeś, co mogłeś. I co najważniejsze, Twój przykład pokaże, że nie warto ignorować bieżących problemów, a może nawet zainspiruje innych do podążania Twoją ścieżką. Dawanie dobrego przykładu to też Twój obowiązek i jedna z najlepszych metod zmiany świata.

Nie oglądaj się więc na innych, tylko rób swoje. Ryzykuj i walcz o ideały. Nie zastanawiaj się, czy się uda, nie kalkuluj strat, bo w rezultacie możesz sobie odpuścić i nie zrobić nawet pierwszego kroku, a wtedy faktycznie nic się nie zmieni.

Podsumowanie

Poczucie obowiązku było niegdyś jedną z najważniejszych cech gentlemanów, ale trzeba przyznać, że wypływającą niekiedy z lęku przed utratą dobrego imienia. Choć dziś takie impulsy nie wchodzą w grę, troska o otaczających nas ludzi, miejsce, w którym mieszkamy, i warunki życia niezmiennie pozostaje podstawową drogą, by zapewnić sobie i swoim dzieciom bezpieczeństwo oraz wygodę. Nie możesz ulegać chęci odpuszczenia sobie i zrzucenia odpowiedzialności na innych, bo w otaczającym Cię świecie byłbyś tylko gościem, a nie jego częścią. Kimś, kto własnoręcznie go kształtuje. W mikro-skali natomiast musisz też brać odpowiedzialność za swoje słowa.

*** W katastrofie Titanica zginęło 1352 mężczyzn, 109 kobiet i 53 dzieci. Przeżyło 338 mężczyzn, 316 kobiet i 56 dzieci. Za: https://en.wikipedia.org/wiki/Titanic.

Rozdział 7

Słowo gentlemana

W jednym z poprzednich rozdziałów poruszałem temat troski o dobrą opinię, ponieważ ma ona spore znaczenie i może istotnie wpłynąć na nasze powodzenie, relacje i karierę. Ważny jest jednak nie tylko nasz wizerunek, ale także jego spójność. Skoro zatem gentleman wyróżnia się odpowiedzialnością, potrafi dawać poczucie bezpieczeństwa i budować zaufanie, musi o tym pamiętać każdego dnia i zasługiwać na to miano każdym czynem. Gentlemanami nie jesteśmy tylko wtedy, kiedy nam z tym wygodnie.

Gentlemen’s agreement

Dawniej gentlemani grywający w karty na pieniądze mogli swobodnie odejść od stołu, nawet jeśli przegrali więcej, niż przy sobie mieli. Nie podpisywali przy tym żadnych umów ani weksli. Dlaczego? Ponieważ zwycięzca wiedział, że kolejnego dnia dług zostanie spłacony. I w zdecydowanej większości wypadków faktycznie tak się działo. Dług zaciągnięty w grze w karty był świętością dla przedwojennych gentlemanów. Nazywano go nawet długiem honorowym. Nieuregulowane zobowiązanie oznaczało przyznanie się do tego, że jest się kłamcą, a więc skutkowało utratą honoru i wykluczeniem towarzyskim. O konsekwencjach była już mowa.

Była to tak zwana gentlemańska umowa, częściej wzmiankowana w wersji angielskiej: gentlemen’s agreement. To rodzaj porozumienia, które nie wymaga spisania, bo słowo gentlemana jest tak wiążące, że nie trzeba go dodatkowo potwierdzać. Gdyby dany mężczyzna nie wywiązał się z obietnicy, przed jego domem pojawiliby się sekundanci, aby ustalić powody i ewentualnie wykluczyć go z grona gentlemanów. Rzecz jasna, z pozbawionymi honoru ludźmi później radziły sobie policja i sądy. Instytucja gentlemańskiej umowy była więc bardzo wygodna, bo niwelowała formalności i pozwalała ograniczyć podejrzliwość wobec osób w otoczeniu.

To niestety zmieniło się po wojnie, gdy ujednoliciły się zasady życia towarzyskiego. Poprzeczka znacznie się obniżyła w porównaniu z latami międzywojennymi, a zasada ograniczonego zaufania stała się oczywistością. Nie znaczy to jednak, że dziś nie ceni się wysoko dotrzymywania słowa. Wręcz przeciwnie. Słowni ludzie pozytywnie się wyróżniają na tle reszty społeczeństwa. Kiedy konsekwencje niedotrzymania obietnicy są nieszkodliwe, wykorzystanie bezsilności drugiej strony staje się kuszącą opcją. Tym samym osoba, która zawsze trzyma się wspólnych ustaleń, a w razie problemów nie ukrywa się i nie kłamie, lecz szybko stara się pokonać przeszkody, jest towarzyszem na wagę złota w życiu prywatnym i zawodowym. Z takim człowiekiem można zawierać gentlemańskie umowy.

Gdzie leży problem?

Możliwe, że nie znałeś określenia gentlemen’s agreement i jego etymologii, ale prawdopodobnie uważasz, że powyższe stwierdzenia to w gruncie rzeczy banały. Należy dotrzymywać danego słowa? Ależ oczywiście! Każdy to wie. Jak to się zatem dzieje, że tak często zawodzą nas ludzie, którym wierzyliśmy? Dlaczego zasada ograniczonego zaufania tak często się przydaje? Problemem nie jest brak świadomości, jak ważne jest dotrzymywanie obietnic. Działa tu inny mechanizm, wynikający właśnie z przekonania, że to takie oczywiste.

To jasne, że gdy przyjmujemy zobowiązania, w zdecydowanej większości kierujemy się dobrymi intencjami i wcale nie planujemy łamać danego słowa. Niestety po drodze nie zawsze wszystko idzie po naszej myśli. Nieprzewidziane przeszkody uniemożliwiają nam wywiązanie się z obietnic na czas. Niekiedy się spóźniamy, innym razem realizujemy zobowiązanie tylko częściowo, czasem w ogóle się poddajemy. Życie nie szczędzi nam trudności, a my nie jesteśmy w stanie wszystkiego przewidzieć. To jednak niczego nie zmienia w stosunku do Twojej obietnicy i relacji z drugą stroną. Musimy skoncentrować wysiłki nie na intencjach, bo te mamy przecież dobre, ale na wykonaniu zobowiązania, bo na szali stoi zaufanie do Ciebie i Twoje dobre imię.

Wiele osób oburzyłoby się, gdyby ktoś stwierdził, że nie można im zaufać. Uważają, że to ogromnie krzywdzące i niesprawiedliwe uogólnienie. Przecież tylko parę razy nie dotrzymali słowa, zaledwie kilka dni/tygodni spóźnili się ze spłatą długu, czy raczej rzadko opowiadali o sobie rzeczy, które niekoniecznie mają pokrycie w rzeczywistości. Świat się przecież nie zawalił, prawda? Co gorsza, druga strona, sama często mająca podobne grzechy na sumieniu, jest skora przyznać rację i zapomina. W rezultacie wszyscy popełniają ponownie te same błędy. Jedni starają się zaufać mało wiarygodnym, a drudzy bezrefleksyjnie przyjmują kolejne zobowiązania, których pewnie nigdy nie wypełnią. Ale czy można powiedzieć, że godny zaufania jest ktoś, kto tylko czasem nie dotrzymuje słowa?

Spójrzmy w lustro

Przyjrzyj się sobie uczciwie, bez koloryzowania. Przypomnij sobie ostatnie długi, które zaciągnąłeś u znajomych. Kiedyś nazwalibyśmy je „honorowymi”, dziś wystarczy określenie „przyjacielskie”. Zdarzyło Ci się spóźnić ze spłatą chociaż o jeden dzień? Pomyśl o swoich obietnicach, zwłaszcza dawanych osobom zależnym od Ciebie – pracownikom, dzieciom, ludziom liczącym na pomoc. Czy bywa, że się z nich wycofujesz, gdy okazują się zbyt trudne do spełnienia? Zastanów się, czy nie rzucasz słów na wiatr. Powtarzasz czasem zasłyszane, ale niesprawdzone plotki? Starasz się zaimponować innym czymś, czego nie zrobiłeś albo nie masz?

Trzymam mocno kciuki, żebyś odpowiedział za każdym razem „nie”, ale wszyscy jesteśmy ludźmi i popełniamy błędy. Prawdopodobnie każdy z nas kiedyś zasłużył na przykry, generalizujący komentarz: „Nie można Ci zaufać”. I powinniśmy uczciwie przyznać mu rację. Bo przecież nie można ufać komuś, kto się wycofuje, mataczy i kłamie, nawet tylko sporadycznie. Nigdy nie wiadomo, czy taki człowiek przypadkiem nie zawiedzie nas właśnie w sytuacji, w której będziemy go potrzebować. Nie możemy sobie pozwolić na naiwność. Musimy podchodzić do niego z ograniczonym zaufaniem, bo inaczej sprowadzimy na siebie kłopoty.

Rzecz jasna, nie będziemy się tu biczować, użalać nad sobą i utwierdzać w tym, że „tacy już jesteśmy”. Byłoby to mocno niekonstruktywne. Co zatem powinieneś zrobić? Uświadomić sobie obszary, w których nadal zdarzają Ci się wpadki, i zacząć nad nimi pracować. Cel jest jasny – zostać człowiekiem, któremu można zaufać bez zastrzeżeń.

Na początek przyjrzyjmy się typowemu mechanizmowi, który zazwyczaj działa w takich wypadkach. Przyjmujesz na siebie zobowiązanie całkowicie w dobrej wierze. Po jakimś czasie jednak problemy zaczynają się piętrzyć, a Ty boisz się przyznać nawet przed sobą, że może nie dasz rady. Ukrywasz więc oznaki niepowodzeń tak długo, jak się tylko da, niekiedy nawet kombinując i mydląc oczy drugiej stronie. Choć minął już termin, próbujesz jeszcze nieco zamieszać, bo może wydarzy się coś, co Cię uratuje. Ale nic z tego. W rezultacie dajesz plamę, zawodzisz zaufanie, a może nawet nie obywa się bez kłamstwa, żeby wywinąć się z opresji. Czy dało się tego uniknąć?

Wbrew pozorom zadanie jest prostsze, niż mogłoby się z początku wydawać, i polega raczej na zaniechaniu niektórych rzeczy niż robieniu czegoś. Aby je dokładnie opisać, rozbijmy sobie ten temat na trzy przykłady. Będą to kolejno: pożyczanie pieniędzy, realizacja zobowiązań i mówienie prawdy.

Pożyczka

Kwestie finansowe mogą szczególnie nadszarpnąć reputację, więc musisz zachować w nich największą ostrożność. Zdarza się niekiedy, że potrzebujesz pieniędzy na jakiś ważny cel, ale zanim poprosisz kogoś o pomoc, musisz sam określić ryzyko takiej pożyczki. Wsparcie od przyjaciela lub członka rodziny to przecież nie kredyt w banku, obwarowany konkretnym schematem weryfikacji kredytobiorcy i egzekwowania należności, lecz najczęściej niepisana umowa oparta na wieloletnim zaufaniu. Druga strona nie sprawdzi Twoich możliwości finansowych, tylko przyjmie zapewnienie o terminie spłaty długu. Jeśli podejrzewasz, że zwrot może się odwlec, koniecznie o tym poinformuj z własnej inicjatywy.

Później to Ty powinieneś na bieżąco informować o ewentualnym opóźnieniu i dowiadywać się, czy będzie to duży problem dla Twojego wierzyciela. Potraktuj to jak aneks do niepisanej umowy. Gdybyś tego nie zrobił, lecz w trudnej sytuacji chował się przed znajomym, który pożyczył Ci pieniądze, możesz przysporzyć poważnych kłopotów i jemu, i sobie. On być może sam się zadłuży, a Ty zaczniesz na gwałt szukać sposobu, by się rozliczyć. W większości przypadków omówienie sprawy, zanim zrobi się nerwowo, pozwoli rozwiązać problem bez wchodzenia w konflikt, z wyprzedzeniem i bez zaskoczenia.

Powiedzenie „jeśli chcesz stracić przyjaciela, pożycz mu pieniądze” wcale nie musi być bliskie prawdy. Wystarczy dojrzale podchodzić do zobowiązań finansowych, a w przyjaźni będą one po prostu jedną z form pomocy i wyrazem zaufania.

Obietnica

Zobowiązania mogą jednak przyjmować najróżniejsze formy, a wzajemna pomoc to w końcu podstawa bliskich relacji. Nie da się budować rodziny czy przyjaźni bez brania na siebie odpowiedzialności i składania obietnic. Już nawet szczera, prywatna rozmowa zobowiązuje obie strony do zachowania jej szczegółów dla siebie. Przy ustalaniu podziału prac domowych dajesz słowo, że będziesz je wykonywał. Każda obietnica może sprawić, że ktoś będzie mocno na Ciebie liczył. Świetnym przykładem są dzieci, którym czasem obiecujemy coś od niechcenia, gdyż w naszym mniemaniu jest to tylko luźny projekt na bliżej nieokreślone „kiedyś”. Przyszłość zawsze pokazuje, czy można na nas liczyć czy nie. Pamiętaj więc o wadze swoich słów. Każde zdanie mogące sugerować, że coś zrobisz, wpływa na budowanie zaufania do Ciebie. Jeśli będziesz podchodził do tego lekko, to zaufanie również będzie słabiutkie.

Nie oznacza to, rzecz jasna, że choćbyś miał zapracować się na śmierć, musisz wykonać każde zadanie. Są sytuacje, w których jak najbardziej uzasadniona będzie zmiana planów, ale musi ona mieć solidne podstawy – akceptowalne dla obu stron. Należy ją także omówić od razu po zaistnieniu przeszkód. Jeśli poczekasz do ostatecznego terminu, żeby powiedzieć, że przez większość czasu nawet nie zbliżyłeś się do celu, będzie to równoznaczne z niewypełnieniem obietnicy. Gdybyś z wyprzedzeniem informował o wszystkich kłopotach, zarówno dałbyś drugiej stronie czas, by się przygotować na to emocjonalnie, jak i umożliwił wspólne zaradzenie temu problemowi. Za przykład weź choćby sytuację, kiedy spóźniasz się na umówione spotkanie. Jeśli uprzedzisz o tym nawet dziesięć minut wcześniej, będzie to co innego, niż gdy po prostu przyjdziesz po czasie. To jednak nie jest przepis na wymówkę. Jeśli będziesz nadużywał usprawiedliwień, wiele osób ograniczy współpracę z Tobą. Jeśli zaś chodzi o dzieci – mogą nie przyjąć nawet najbardziej racjonalnych powodów zmiany planów i będzie je po prostu ogarniał wielki żal. Znając konsekwencje, szybko dojdziesz do tego, że lepiej brać na siebie znacznie mniej, niżbyś chciał, ale zasłużyć na opinię osoby, na której można polegać.

Słowo

Nawet gdy niczego nie obiecujesz, Twoje słowo ma wiele wspólnego z zaufaniem. Często nie zdajemy sobie sprawy, jak bardzo to, co mówimy, wpływa na opinię o nas. Jeśli ktoś lubi opowiadać o sobie rzeczy, które się nie wydarzyły, bardzo szybko zaczynamy do niego podchodzić z wielkim dystansem. Takich ludzi często traktuje się z pobłażaniem, bo przecież zawsze opowiadają niestworzone rzeczy. To jasne, że starają się zaimponować innym wiedzą, informacjami o wspólnych znajomych czy własnymi osiągnięciami. Zwróciłeś kiedyś uwagę, że niektórzy zabierają głos w kwestiach, na których absolutnie się nie znają, tylko po to, by uczestniczyć w dyskusji lub odpowiedzieć na Twoje pytanie? Choć starają się zdobyć w ten sposób szacunek i uznanie, osiągają całkowicie przeciwny efekt.

Jeszcze gorzej wypadają ci, którzy mataczą, bo boją się powiedzieć prawdę. Na przykład gdy otrzymują zaproszenie na spotkanie, ale nie chcą na nie iść i wymyślają powód, który ich w pełni usprawiedliwi. Szkoda tylko, że jest zwykłym kłamstwem, nawet jeśli wypowiedzianym w dobrej wierze. Jeśli prawda wyjdzie na jaw, efekt będzie odwrotny do zamierzonego, a druga strona poczuje się zwyczajnie oszukana. Jeśli Twoja wypowiedź wyraźnie nie jest żartem, niejako obiecujesz jednocześnie, że mówisz prawdę. I właśnie to jest obietnica, której powinieneś dotrzymać. Raz wypowiedziane słowo pozostanie w pamięci słuchaczy i może mieć znaczący wpływ na zaufanie do Ciebie, zwłaszcza jeśli okaże się dalekie od rzeczywistości.

Sztuka rezygnacji

Jak wspomniałem, najprostszym sposobem budowania zaufania jest rezygnacja z działań mogących Cię pogrążyć. Nie pożyczaj, gdy nie wiesz, czy możesz oddać. W potrzebie szukaj raczej pomocy u osób, które mogą zaakceptować fakt, że nie będziesz mógł się finansowo rozliczyć, ale zrób wszystko, co w Twojej mocy, by odwdzięczyć się za wsparcie. Przyjmuj na siebie zobowiązania tylko wtedy, gdy masz możliwości, by je zrealizować. Pamiętaj, że ktoś na Ciebie liczy i będzie się spodziewał efektu, nawet jeśli to tylko dziecko. Łatwo jest bowiem cieszyć się chwałą osoby, która zgodziła się zrobić coś dla czyjegoś dobra, ale jeszcze łatwiej spaść z tego piedestału, gdy nie wywiążesz się z obietnicy. Powstrzymaj się też od mówienia nieprawdy, przekazywania niesprawdzonych plotek czy koloryzowania własnych przeżyć, jeśli nie dajesz jasnych sygnałów, że nie należy traktować poważnie Twojej opowieści.

Przykładów jest znacznie więcej, od dotrzymywania tajemnicy, przez punktualność, po tworzenie reklamy swojego produktu. To nie wielkie czyny, nierealne zobowiązania i tytaniczne wysiłki budują zaufanie. Twoje słowo zyskuje na wartości, gdy składasz obietnice rozważnie, a w razie problemów niezwłocznie omawiasz nowe warunki i przepraszasz, gdy wina leży po Twojej stronie. Osobom, które tak postępują, znacznie łatwiej uwierzyć, że jeśli coś poszło źle, dołożyły wszelkich starań, by uratować sytuację.

Poczucie bezpieczeństwa

Gentleman powinien dawać poczucie bezpieczeństwa swoim bliskim i ludziom zależnym od niego. Wiąże się to między innymi z wiarą, że jeśli coś powie, można się spodziewać, że tak będzie. Dane słowo to dla niego kwestia osobistego honoru, a nie kilka pustych wyrazów rzuconych na wiatr. A także ogromna wartość w życiu prywatnym i zawodowym. Zarówno pracodawca, jak i klient chcą mieć poczucie, że osoba, której powierzają pieniądze, poświęcają czas i energię, nie zawiedzie ich, a w razie problemów nie zniknie. To oczywiście trochę wiąże ręce sprzedawcom, którzy muszą wyróżnić swoje usługi lub produkty na tle konkurencji, ale jako odbiorcy już zdążyliśmy się nauczyć, że lepiej zapłacić więcej zaufanej marce niż oszczędzać z niepewnymi ludźmi u boku.

Choć dziś nie może już istnieć instytucja gentlemańskiej umowy, bo za jej złamanie nie grozi dotkliwe wykluczenie towarzyskie, zaufanie nadal pozostaje niezwykle istotne w życiu człowieka z klasą. Dotrzymywanie słowa stanowi również niezwykle cenioną wartość dla osób, z którymi budujemy relacje. Choćby dlatego bez wahania polecimy godnego zaufania znajomego, a przemilczymy tych, w których wątpimy.

Podsumowanie

Zaufanie to jedna z podstawowych wartości, na którą gentleman powinien zapracować u innych. Ta droga nie jest prosta, lecz niezwykle pouczająca. Pomaga lepiej poznać siebie i swoje możliwości, a w rezultacie ułatwia trzeźwą i pokorną ocenę sytuacji. Nie oczekuj zatem zaufania już na początku relacji i nie obrażaj się, gdy go nie uzyskasz, tylko postaraj się na nie zasłużyć. To samo należy uczynić ze swoim podejściem do pracy.

Rozdział 8

Rzetelna praca

By być gentlemanem w relacjach międzyludzkich, nie potrzeba pieniędzy. Model ten opiera się bowiem na wyznawaniu pewnych wartości i empatii. Działanie bez pośpiechu, cierpliwość i wyrozumiałość o wiele łatwiej jednak rozwijać w sobie, gdy bez problemu „wiążemy koniec z końcem”. Spełnienie zawodowe to zatem drugorzędna, ale bardzo ważna kwestia, pozwalająca spokojnie poświęcić się pracy na innych polach. Na szczęście cechy gentlemana czynią z niego świetnego kandydata na człowieka sukcesu.

Bogaci gentlemani

To przykre, lecz wiele osób w ogóle nie kojarzy gentlemanów z rzetelną pracą. Widzą w nich eleganckich mężczyzn, którym niczego nie brakuje. Kto by tak nie chciał! Szkoda, że ten obraz pozostaje bardzo daleki od rzeczywistości, a niekiedy jest nawet szkodliwy. Niektórzy bowiem rezygnują z podążania drogą mężczyzny z klasą i swoją decyzję usprawiedliwiają brakiem odpowiednich środków. A przecież to dwie zupełnie różne sprawy! Najlepiej więc czym prędzej porzucić takie wyobrażenie.

Pieniądze to tylko środek do osiągnięcia celu. To, ile ich potrzebujemy, zależy wyłącznie od naszych planów oraz oczekiwań. Niektórzy będą celowali bardzo wysoko, decydując się na spore wyrzeczenia, co odbije się na ich czasie wolnym czy relacjach z ludźmi. Inni natomiast ograniczą swoje potrzeby, by rozwijać się duchowo i na przykład poświęcić czas rodzinie. Nie można tego wartościować, bo ciągle chodzi tylko o różne style życia. Łączy je jednak to, że zdecydowana większość z nas musi klasycznie zapracować na wszelkie luksusy, które chce sobie sprawić.

Nawet jeśli pozwolimy sobie na pewną naiwność, trudno będzie ukryć przed sobą fakt, że samo bycie eleganckim mężczyzną nie przynosi pieniędzy. O wiele szybciej można je zyskać, rozwijając w sobie cechy, o których mówiliśmy w poprzednim rozdziale. Rzetelny człowiek, gdy podejmuje się jakichś działań, stara się wykonać je najlepiej, jak potrafi. Doskonale wie, że zarówno nastawienie, jak i wyniki pracy są jego wizytówką w życiu zawodowym. Sumienność może więc podnieść jego wartość jako pracownika albo da mu szansę na rozwinięcie własnej firmy i otworzy drzwi do pełnego sukcesu finansowego.

Jak pracujesz?

Mimo że pracujesz głównie dla zarobku i rozwoju zawodowego, Twoje podejście do obowiązków ma wielkie znaczenie. Niestety, często popełniamy błąd i uznajemy, że praca dotyczy tylko nas samych. Pracujemy, otrzymujemy odpowiednie wynagrodzenie czy odpowiednią ocenę i tyle. Nie myślimy natomiast o tym, że nasza praca – zarówno stosunek do niej, jak i jej wynik – ma ogromny wpływ na to, jak postrzegają nas inni. Prawda jest taka, że mało co buduje pozytywną opinię o kimś tak skutecznie jak dobrze wykonane zadanie. Stosunek do obowiązków zawodowych jest bowiem czymś, co trudno zafałszować. Rzetelne podejście do pracy pozwala założyć, że dana osoba jest godna zaufania i można jej powierzyć rzeczy coraz bardziej odpowiedzialne.

Taka opinia nie jest ani moim odkryciem, ani specyfiką naszych, nastawionych na karierę czasów. Już w starożytności możemy znaleźć świadectwa uznania dla solidnie wykonanej pracy, niekoniecznie fizycznej. Z pewnością znasz powiedzenie „jeśli już coś robisz, rób to dobrze”. Jego źródła upatruje się w słowach Owidiusza, rzymskiego poety żyjącego na przełomie er. Napisał on: Quidquid agis, prudenter agas et respice finem, czyli: „Cokolwiek czynisz, czyń rozważnie i patrz końca”. To zdanie tak przypadło do gustu wielu poetom i filozofom w następnych wiekach, że było wielokrotnie powtarzane i przetwarzane, aż przyjęło znaną nam wersję.

Self -made man

Człowiek niczego by nie osiągnął bez silnych rąk i rzutkiego umysłu. Dlatego hasła w stylu „szlachta nie pracuje” brzmią wyjątkowo naiwnie, a nawet arogancko. Zresztą wbrew stereotypom nawet szlachcicom, którzy umieli dobrze zarządzać swoimi dobrami, a było ich wielu, nie można było odmówić pracowitości. Owszem, pokutuje wizja bogatego gentlemana salonowego, który odziedziczył tak wielki majątek, że przez większą część życia nie musiał pracować. Ale to nieliczne wyraziste jednostki przyczyniły się do powstania tego mitu. Spróbuj się przyjrzeć fascynującym historiom wielkich rodów, takich jak choćby Zamoyscy, a szybko zrozumiesz, jak ich poświęcenie i ciężka praca przełożyły się na wielki respekt i bogactwo.

Ma się rozumieć, kulturowa wartość pracy rosła zawsze, gdy można było dzięki niej więcej osiągnąć. Jej popularność wyraźnie się zwiększyła w czasach rewolucji przemysłowej, narodzin kapitalizmu i nowoczesnej demokracji. To wówczas narodził się model „kowala swojego losu” – self-made mana. Przykłady można by mnożyć! Benjamin Franklin, drukarz, który został jednym z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych. John D. Rockefeller, syn imigrantów, który stał się potentatem branży paliwowej i najbogatszym człowiekiem w historii. A na naszym rodzimym podwórku Cyryl Ratajski, wybitny prezydent Poznania, który urodził się w chłopskiej rodzinie.

Dziś też nie brakuje self-made manów. Do najbardziej znanych należą z pewnością Arnold Schwarzenegger, którego marzenie, aby zostać najlepszym kulturystą świata, wydawało się co najmniej niepoważne, a ostatecznie osiągnął o wiele więcej, albo Steve Jobs, który pomimo przeszkód konsekwentnie dążył do realizacji swojej wizji zmiany świata za pomocą technologii, czy Francis Ngannou, który z bezdomnego uchodźcy został mistrzem mieszanych sztuk walki i multimilionerem.

Kowal swojego losu to idealny wzór dla nowoczesnego gentlemana, który stara się świadomie kształtować swój charakter i wizerunek oraz osiągnąć sukces zawodowy. W tym modelu nie chodzi wcale o to, by uwierzyć, że możemy być jak bohaterowie popularnych biografii. Sukcesy self-made manów dają nam nadzieję na zbliżenie się do naszych ideałów, jakiekolwiek by one były.

Trening charakteru

Czasem zapominamy, że dzięki pracy nie tylko zyskujemy konkretny efekt, zapłatę lub ocenę, ale też sporo się uczymy. Rzetelnie wykonując obowiązki, pogłębiasz swoją wiedzę, a co ważniejsze – poznajesz samego siebie. Dowiadujesz się, na ile Cię stać, ile jesteś w stanie znieść i jak dobry jesteś w tym, co robisz. Dzięki temu praca pomaga Ci budować poczucie własnej wartości. Przy okazji świadomość Twojego wkładu w osiągnięcie jak najlepszego rezultatu daje Ci możliwość lepszej wyceny Twojej pracy, a w szerszej perspektywie – również pracy innych ludzi.

Podnosząc sobie poprzeczkę w tej sferze, możesz stale się rozwijać, podejmować nowe wyzwania i sprawdzać się w coraz trudniejszych sytuacjach. W końcu w trakcie wykonywania większości obowiązków zawodowych co rusz trafiasz na nieprzewidziane przeszkody. To samo dotyczy zresztą wszystkich innych sfer życia! Możesz się zatem uczyć, jak sobie z nimi radzić, szukać rozwiązań, współpracować z ludźmi, panować nad sobą, nad własną złością i zmęczeniem. Czasami tylko Ty będziesz znać wagę swoich dokonań, ale nie warto się tym frustrować. Te doświadczenia utwierdzają bowiem w poczuciu niezależności i dają pewność, że będziesz w stanie sobie poradzić nawet w momentach kryzysowych.

Jednym słowem, praca to nieustanny trening charakteru. Ale jak każdy trening powinna być dobrana do Twoich możliwości, tak abyś się rozwijał. Podnoszenie poprzeczki jest bardzo istotne. Dlatego właśnie Owidiusz pisał „…patrz końca”. Patrz więc uważnie, dokąd prowadzi droga, którą zmierzasz. Postaw sobie jakiś cel związany z tym, co robisz, i choćbyś miał nigdy go nie osiągnąć, dąż do niego. Wbrew pozorom nawet do bardzo ambitnych celów można się zbliżyć, systematycznie stawiając małe kroki.

Konstruktywna krytyka

Skąd będziesz wiedział, że pracujesz dobrze? Niemal zawsze pracujemy z ludźmi i dla ludzi, zatem rezultaty naszych starań są zazwyczaj znane przynajmniej wąskiemu gronu osób. Niestety, strach przed negatywną oceną działa hamująco i sprawia, że po ukończeniu zadania wolimy się schować przed odbiorcami. Kto nie miał tremy przed publiczną prezentacją i oceną swojego dzieła, niezależnie od tego, czy był to wiersz, mebel czy program komputerowy? Pamiętam dobrze, jak sam unikałem pytania odbiorców o wrażenia dotyczące mojej pracy, bo bałem się krytyki. Ale w taki sposób nie można się rozwijać!

Większość z nas liczy więc na pochwały, które spłyną do nas samoistnie. Niestety ludzie mają tę wadę, że zazwyczaj zwracają uwagę, gdy coś im przeszkadza, ale już gdy coś jest po prostu dobre, nie czują potrzeby, by o tym informować. Dlatego musisz wyjść im naprzeciw. Jeśli chcesz uniknąć słuchania jedynie zarzutów niezadowolonych osób, znajdź w sobie odwagę, by pytać każdego o wrażenia. Przekonasz się wówczas, jak faktycznie są oceniane Twoje wysiłki. Zobaczysz też, że ludzie w większości jednak doceniają starania, tylko zapominają o tym mówić na co dzień.

Ocena otoczenia może Ci znacząco pomóc pójść dalej, rozwinąć się i osiągnąć jeszcze lepsze wyniki. Otwartość na krytykę jest jednym z integralnych elementów rzetelnego stosunku do pracy. Jeśli bowiem podchodzisz do niej poważnie, starasz się, dajesz z siebie wszystko i szukasz wyzwań, na krytycznej ocenie możesz tylko zyskać. Wymaga to oczywiście pewnej dozy wiary w siebie. Odwagi, która w tym wypadku powinna wynikać z włożonej w Twoją pracę energii. Skoro się starałeś, nie może być przecież tragicznie, ale zawsze da się coś udoskonalić.

Jak mądrze korzystać z takiej krytyki? Przede wszystkim trzeba odróżnić niemerytoryczne narzekanie osób, które nie potrafią się powstrzymać przed wypowiadaniem uwag o rzeczach, o których nie mają pojęcia, od opinii ludzi mogących pomóc Ci się rozwinąć zgodnie z Twoimi oczekiwaniami. To właśnie krytyka tych ostatnich, nawet ostra, będzie konstruktywna i powinna zapaść Ci w pamięć. Na szczęście jest większa szansa, że trafisz na osoby, które docenią, pochwalą, a nawet skorygują Twoją pracę i wskażą odpowiednie drogi rozwoju. Zmotywują Cię w ten sposób do dalszych wysiłków, dając nadzieję na jeszcze lepsze efekty. To bezcenna korzyść, której nie zaznasz, pracując w tajemnicy przed światem.

Warto ponownie podkreślić, że ludzie zauważają i obdarzają szacunkiem osoby rzetelnie pracujące. Z nimi bowiem warto współpracować, warto im powierzyć jakieś ważne zadanie albo zwyczajnie trzymać się blisko nich. Bo przecież tacy ludzie nie zawiodą w trudnej sytuacji. Rzetelność w pracy rzutuje zatem na postrzeganie charakteru człowieka.

A skoro masz już świadomość, jak działają krytyka i narzekanie, pamiętaj, by doceniać cudze starania. Chwal zawsze, gdy coś Ci się choć trochę podoba. Nikomu nie zawróci to w głowie, ale z pewnością naładujesz kogoś energią do dalszych starań i dasz dobry przykład.

Sukces to nie przypadek

Pewnie znasz zdanie: sky is the limit. Najczęściej pada wtedy, gdy ktoś chce przekonać ludzi do podjęcia ryzyka, twierdząc, że sukces leży na chodniku i wystarczy po niego sięgnąć. Że każdy może nagle wpaść na genialny pomysł, który natychmiast przyniesie mu bogactwo i sławę. Media uwielbiają przedstawiać historie sław właśnie w ten uproszczony sposób, a niedoświadczeni, zwłaszcza młodzi ludzie chętnie w to wierzą. Każdy by chciał, żeby już same pomysły przynosiły pieniądze. Czy jednak szczyty kariery naprawdę można zdobyć bez rzetelnej pracy?

Historie szybkich i wielkich sukcesów dobrze się sprzedają, ale zakłamują rzeczywistość, pozostawiając w cieniu ogromny wysiłek, jaki dana osoba czy zespół włożyli w osiągnięcie celu. Za każdą karierą stoją przecież wytężona praca, liczne potknięcia, a nawet poważne porażki. Większość tych przypadków to zatem opowieści o wytrwałości, wyrzeczeniach, podnoszeniu się po upadkach, wierze w siebie oraz dążeniu do ciągłego rozwoju. Uważam, że właśnie tak zarysowane historie o wiele bardziej inspirują do działania, gdyż nie sugerują, że sukces to los na loterii. Wygrana na loterii to przecież przypadek, a perspektywa, że nic nie zależy od naszych starań, tylko deprymuje. Należałoby zatem tak sparafrazować powyższe powiedzenie: you are the limit – bo to od Twojego zapału zależy, czy osiągniesz swój cel.

Sumienna praca wywołuje efekt kuli śniegowej. Człowiek, który rzetelnie pracuje i jest w nieustannym ruchu, przyciąga do siebie innych ludzi, lepsze zadania i bardziej prestiżowe nagrody. To daje możliwość rozwinięcia skrzydeł, sięgania po więcej i docierania dalej, niż się kiedykolwiek marzyło. A także, rzecz jasna, wymaga czasu i poświęceń – i dobrze! Łatwe sukcesy mogą sprawić, że spoczniemy na laurach i przegapimy szansę na dalszy rozwój. Zazwyczaj mają też kruche podłoże. Podstawą prawdziwego sukcesu są solidnie wypracowane fundamenty, po których nie będziesz się bał stąpać.

Zasady rzetelnej pracy

Pamiętaj zatem, że gdy podejmujesz się jakiejś pracy, powinieneś dawać z siebie wszystko, choćby to było najbardziej błahe zajęcie. Nigdy jednak nie podejmuj się zadania, jeśli wiesz, że nie jesteś w stanie go wykonać. I zawsze kończ to, co zacząłeś. W razie kryzysu uprzedzaj o możliwych problemach, wadach i opóźnieniach najszybciej, jak się da. Oszczędzi to drugiej stronie trochę rozczarowania, a może nawet uda się znaleźć sposób na rozwiązanie problemu. Co dwie głowy, to nie jedna!

Rozwijaj się, eksperymentuj z technikami pracy, szukaj nowych rozwiązań, dąż do lepszych wyników. Wówczas nawet mało istotne działania staną się dla Ciebie wartościową lekcją. Bądź czujny i zastanów się, czy nie drepczesz w miejscu. Jeśli uznasz, że dana praca już niczego Cię nie nauczy, zmień ją na bardziej wymagającą, ale nie dokonuj takich ocen zbyt pochopnie. Często mamy bowiem tendencję do szukania nowości, zaniedbując doskonalenie się w jednej dziedzinie. Wyznacz sobie ambitny cel, spójny z Twoimi wartościami, i staraj się do niego dążyć.

Nie przechwalaj się, że potrafisz coś zrobić, jeśli faktycznie w to nie wierzysz. To dotyczy też terminów! Lepiej kogoś pozytywnie zaskoczyć, pokazując efekty swoich starań, niż obiecać złote góry, a potem tłumaczyć, dlaczego się nie udało. Zamiast tego celuj w cierpliwość – zarówno przy rozwijaniu swoich umiejętności, jak i oczekiwaniu na sukcesy i pochwały. Postaraj się też od czasu do czasu zrobić coś dla kogoś bezinteresownie. Czysta wdzięczność to niekiedy nawet lepsze paliwo niż zastrzyk gotówki.

Podsumowanie

Nie licz na łatwe sukcesy, bo albo szybko przeminą, albo nigdy nie nadejdą. Staraj się pracować rzetelnie każdego dnia, żebyś nie mógł sobie niczego zarzucić. Otwórz się na krytykę i czerp z niej pełnymi garściami, by się rozwijać. W ten sposób nie tylko pokażesz, że stać Cię na wiele i można Ci zaufać w pracy, ale również zwielokrotnisz swoje szanse na prawdziwy, trwały sukces. Pamiętaj też, że to, co myślisz i mówisz sam o sobie, ma ogromny wpływ na Twoje możliwości. Wbrew pozorom bowiem język ma moc dodawania nam skrzydeł albo ich podcinania.

Rozdział 9

Język

Praca nad niektórymi cechami charakteru bywa wręcz oczywista. Większość z nas przyzna pewnie, że warto rozwijać w sobie pracowitość, słowność czy opanowanie, i nawet chętnie się tego podejmie. Niektórych cech jednak nawet nie dostrzegamy. Tak jak na co dzień nie zwracamy uwagi na działanie grawitacji czy powietrze, którym oddychamy, tak pomijamy również istotę używanego przez nas języka. Posługujemy się nim, odkąd sięgamy pamięcią, traktujemy jako coś uniwersalnego i niezmiennego, ale właśnie ze względu na to, jak wielką rolę odgrywa w naszym życiu, warto nad nim świadomie pracować.

Coś dla ludzi małostkowych

Buntując się przeciw nadmiernym wymaganiom, niekiedy mówimy: „Tak już mam”, co oznacza: „To normalne i już się nie zmieni”, choć nawet nie podjęliśmy próby. Język jest szczególnie podatny na takie podejście, bo coś tak naturalnego często wydaje nam się stałe, niepodlegające naszym wpływom. Co więcej, odrzucamy potrzebę pracy nad nim, bo istotna jest przecież myśl, którą chcemy przekazać, jej sens, meritum. Forma to przy tym banał, szczegół zaprzątający głowę ludziom małostkowym… Ale czy na pewno? Taka postawa wiedzie prosto do bylejakości, która może nas słono kosztować. Uświadomienie sobie tej korelacji może mieć spory wpływ na Twoją zdolność osiągania celów.

Język dogłębnie wpływa na wszystkie sfery naszego życia, począwszy od myślenia o sobie, poprzez kreowanie rzeczywistości wokół nas, a kończąc na budowaniu własnego wizerunku i relacji międzyludzkich. Temat jest niezwykle szeroki. Choć niełatwo wyodrębnić zagadnienia ważne dla tylko jednej ze sfer życia, w tym rozdziale skupię się na wątkach bliskich pracy nad własnym charakterem, ze szczególnym uwzględnieniem budowania samopoczucia i atmosfery wokół siebie. Czyli na sferze, która pomaga nam się rozwijać albo nas hamuje.

Pozytywna mobilizacja

Zastanów się najpierw, co sobie mówisz, gdy układasz w głowie plany na przyszłość. W poprzednim rozdziale zachęcałem, żebyś postawił przed sobą jakiś ambitny cel i powoli do niego dążył – to może być dobry przykład. Załóżmy, że wybrałeś założenie firmy i osiągnięcie sukcesu finansowego. Czy pomyślałeś wtedy coś w stylu: „Chciałbym założyć firmę”, albo: „Fajnie by było założyć firmę”? Nie byłoby w tym nic dziwnego, bo większość z nas tak by zrobiła, ale w tym sformułowaniu tkwi pułapka. To bowiem nie plan, a życzenie. Powiedz sobie teraz: „Założę firmę”. Czyż ładunek tego zdania nie jest diametralnie inny, popychający do działania? A przecież wprowadziliśmy tylko kosmetyczną zmianę.

Choć niektórym się wydaje, że to błaha różnica, niemająca większego wpływu na odbiór komunikatu, nasz mózg nie zgodziłby się z tym stwierdzeniem. Często trudniej nam powiedzieć, że coś z pewnością zrobimy, bo takie postawienie sprawy narzuca większą presję. Podobne różnice zachodzą na przykład, gdy zamiast mówić sobie: „Muszę”, powiesz: „To mój priorytet”. W aurze zmuszania się do czegoś zadanie będzie kulą u nogi, nawet gdy dotyczy spraw najwyższej wagi. Jeśli Twoją metodą osiągania celów stanie się wywieranie na siebie presji, stres prędzej czy później doprowadzi do wypalenia i zniechęcenia. Prosta zamiana słów znacząco ułatwi i uprzyjemni każde wyzwanie.

Warto świadomie to wykorzystywać. Snucie planów we własnej głowie jako rzeczy, które zrealizujemy, a nie tylko życzeń, a także mówienie o działaniach w sposób spójny i zgodny z Twoją wolą, a nie w kategoriach udręki, może dać sporo wiary w sukces i znacząco przybliżyć do osiągnięcia celu. Żyjąc w atmosferze „chciałbym” i „muszę”, możesz nigdy sam nie ruszyć się z miejsca.

Pierwszą ważną rzeczą do zapamiętania jest zatem fakt, że nawet w myśleniu o sobie dobór słów ma znaczenie i może wpływać na Twoje poczynania. Jeśli będziesz sobie powtarzał, że coś się nie uda, nie jest warte zachodu albo że się do tego nie nadajesz, skończy się tak, jak mówisz. Takie negatywne komunikaty to samospełniające się przepowiednie. Im gorzej będziesz myślał o sobie czy warunkach, w jakich przyszło Ci pracować, tym gorsze wyniki osiągniesz. Naucz się więc wychwytywać momenty, w których Twoje słowa podcinają Ci skrzydła, i zastępować je pozytywną mobilizacją.

Atmosfera i relacje

Nic więc dziwnego, że język, od którego tak wiele zależy, ma ogromny wpływ na atmosferę wokół i relacje z ludźmi. My natomiast często zakładamy, że komunikujemy się tylko po to, by przekazywać informacje. Obruszamy się, gdy ktoś wytyka nam błędy: „Jakie to ma znaczenie?! Przecież liczy się sens”. W rzeczywistości jest odwrotnie. Sposób przekazania informacji gra znacznie większą rolę, niż nam się wydaje, gdyż niewłaściwy ton głosu albo nietrafione słowa mogą kogoś skutecznie zamknąć na komunikat, a nawet do Ciebie zrazić.

W poprzednich rozdziałach wspominałem już o niekonstruktywnej krytyce, a później będzie mowa także o malkontenctwie. To świetne przykłady sytuacji, w których możesz nie kierować się złymi zamiarami, ale Twoje działania sprawią, że druga strona zechce ograniczyć z Tobą kontakt. Kiedy używasz negatywnego języka, odbierasz radość, ograniczasz wiarę w siebie i zacierasz sens jakichkolwiek starań. Odpowiedni dobór słów może jednak sprawić, że staniesz się osobą, do której chętnie przychodzi się po radę czy opinię.

Słowami możesz zbudować atmosferę żartu i zabawy, wojny i nieustającego zagrożenia, otwartości i namysłu, nabożnej powagi i wzruszenia i tak dalej. Wiele zależy też od odbiorców, bo w różnych środowiskach Twoje słowa mogą być inaczej odebrane. Na przykład stosując pospolite przekleństwa w zwyczajnym zdaniu, będziesz budował nastrój pozbawiony konwenansów, ale nie zdziw się, jeśli dla wielu osób zabrzmi to wulgarnie i zakłóci przyjemny klimat. To, co wydaje się atrakcyjne wśród osiedlowej młodzieży czy pracowników branży budowlanej, niekoniecznie sprawdzi się w innym towarzystwie.

Praca nad językiem

Przejdźmy zatem do świadomego rozwoju swojego języka. Przede wszystkim nie traktujmy go jako czegoś całkowicie naturalnego i niepodlegającego zmianie. Mowa to w końcu coś zupełnie innego niż pismo, nad którym możemy pomyśleć i które da się odpowiednio ubrać w słowa, czy strój, który dobierzemy przed wyjściem z domu, sprawdzając zasady w książce albo na blogu. Jednocześnie nie zauważamy, że przy różnych okazjach używamy zupełnie innego języka. Już sam ten fakt powinien nam uświadomić, że ta sprawa podlega świadomej kontroli.

Na rozwój słownictwa wpływa głównie oczytanie. Bogactwo języka nie bierze się znikąd, musisz więc stymulować jego rozwój. Nie żałuj sobie tej lekcji i otwieraj się na nowe przestrzenie tematyczne, żeby poszerzać wiedzę. Słowem: czytaj dużo książek. Skup się też na obserwacji języka używanego przez Ciebie i Twoje otoczenie. Szczególnie zwróć uwagę na osoby, o których wysławianiu się masz dobre zdanie. Ucz się od nich i staraj się je naśladować. Oceniaj też, jak zmienia się język zależnie od okoliczności. Zapamiętuj wpadki, zarówno Twoje, jak i rozmówców. Analizuj, co poszło nie tak, i wyciągaj wnioski na przyszłość. Wtedy szybko odkryjesz, co w komunikacie sprawia, że druga strona chętnie słucha, a co powoduje, że zamyka się na rozmowę. Nie zapomnij też o obserwacji tego, co sam myślisz o sobie i swoich możliwościach.

Mając tę wiedzę, jesteś gotowy, by rozpocząć próby kontrolowania swoich nawyków językowych. Przekonasz się, że dobór słów i sposób mówienia to osobne procesy, którymi można niezależnie zarządzać podczas rozmowy. Nawet jeśli miałeś w zwyczaju przeklinać co drugie słowo, będziesz w stanie budować w pełni czyste zdania, nie odczuwając straty ich ładunku emocjonalnego. W gruncie rzeczy właśnie ta droga przywraca właściwą funkcję przekleństwom, które przestają być śmieciami językowymi, a pomagają wyrazić tylko skrajne emocje. Przyswoisz sobie także umiejętność mobilizowania i inspirowania innych za pomocą słów, co znakomicie sprawdzi się choćby przy zarządzaniu zespołem w pracy. Wyeliminujesz drażniące dla ucha dźwięki namysłu typu „eee” i „yyy” w wypowiedziach publicznych. I w końcu będziesz wiedział, jak mówić do siebie, żeby przybliżać się do swoich celów.

Pamiętaj, że bylejakość w języku może prowadzić do wniosku, że forma nie jest istotna również w innych sferach życia. Mógłbyś wtedy pisać byle jakie maile, ubierać się byle jak i zachowywać byle jak, przekonany, że wystarczą dobre intencje. Zapomniałbyś przy tym, że komunikat ma nie tylko nadawcę, który go koduje, ale też odbiorcę, który odkodowuje go za pomocą znanych sobie narzędzi. Pracując nad językiem, uświadamiasz sobie, że odpowiedni dobór formy jest zaledwie lekkim ukłonem z Twojej strony, a pozwala osiągnąć wiele korzyści na różnych płaszczyznach. Co więcej, osiągając sukces w tak trudnym obszarze jak zmiana swojego codziennego języka, zyskasz ogromną wiarę w możliwość wygrania z każdym złym nawykiem, który postanowisz zmienić.

Wizerunek

Twoje podejście do języka w dużym stopniu oddziałuje na Twój wizerunek. Często język wydaje nam się czymś tak uniwersalnym, że staramy sami siebie przekonać o braku zasadniczych różnic wewnątrz jednego kraju. Język polski jest w końcu jeden, a ponieważ każdy z nas posługuje się nim od dzieciństwa, nie powinno dochodzić do nieporozumień, prawda? Tymczasem detale mają ogromny wpływ na to, jak postrzega nas otoczenie.

Pomyśl o języku jak o ubiorze. Wszyscy zakładamy podobne ubrania, a jednak różnimy się stylem. Tak samo można postrzegać rozbieżności w języku polskim, jakim posługują się poszczególni jego użytkownicy. Spotykamy się z wielością stylów, które są czymś nabytym. Zależą przede wszystkim od środowiska, w którym się rozwijamy albo do którego aspirujemy. Na styl składa się bogactwo słownictwa, sugerujące poziom oczytania, znajomość specjalistycznych zwrotów, pokazująca, z jaką branżą czy społecznością jesteśmy związani, czy choćby częstotliwość stosowania przekleństw, mówiąca nieco o towarzystwie, w jakim się obracamy.

Pamiętaj, że Twój rozmówca odbiera nie tylko sens Twoich wypowiedzi, ale też ich formę. To, w jaki sposób używasz języka, mówi sporo o Tobie, powinieneś więc nad nim zapanować, nie pozostawiając tej sprawy własnemu losowi i bylejakości. Jaki miałoby sens zastanawianie się, czy dobrze wyglądasz w wybranym stroju, gdybyś zupełnie nie przejmował się tym, jak mówisz i jak rozmawiasz?

Poprawność językowa

Wielokrotnie spotkałem się z krytyką drobnych błędów czy regionalizmów, wypływającą z przekonania, że gentleman powinien mówić w pełni czystym językiem. Zgadzam się, że należy pracować nad czystością wypowiedzi, a jednym z kroków do tego jest na przykład unikanie anglicyzmów, gdy nie ma faktycznej potrzeby ich użycia. Sama ekonomia języka to jednak trochę za mało, żeby w naszej codziennej mowie pojawiły się zwroty typu ASAP, target czy event, choć czasem kusi, żeby ich użyć. Szalenie też doceniam odmianę imion w wołaczu, gdy zwracamy się do kogoś, również w mowie. Wielka szkoda, że dziś tak mało osób go używa.

Wymaganie poprawności językowej od siebie to jednak coś innego niż wymaganie jej od rozmówcy. Język wbrew pozorom nie jest w Polsce jednolity i możemy spotkać wiele regionalizmów, a nawet zwrotów gwarowych. Pochodzę z Poznania i nie potrafię przyjąć do wiadomości, że funkcjonujące tu słowo, zwrot lub sposób akcentowania są niepoprawne. Nawet językoznawcy zgadzają się co do tego, że regionalizmy nie są błędami. Nie przyjmuję tej krytyki także z przyczyn historycznych. Do czasu rozprzestrzenienia się prasy, radia i telewizji funkcjonowały w Polsce liczne dialekty języka polskiego. Poznawało się po nich mieszkańców poszczególnych regionów kraju, ale żaden z tych wariantów polszczyzny nie był uznawany za niepoprawny. Tak jak angielskojęzyczna populacja świata musi się pogodzić z tym, że funkcjonują odmienne akcenty, zwroty i słowa w obrębie języka angielskiego, również Ty pamiętaj, że w naszym języku można odnotować niewielkie różnice. Skup się zatem na własnej pracy i zamiast poddawać innych krytyce za stosowanie regionalizmów, naucz się je rozpoznawać i czerp przyjemność z odczytywania tej ukrytej warstwy komunikatu.

Podsumowanie

Choć zazwyczaj traktujemy go jako coś oczywistego i niezmiennego, język to cecha nabyta, jak wiele innych. Co za tym idzie, może podlegać Twojej kontroli i warto, byś poświęcił pracy nad nią nieco energii. Możesz dzięki temu wiele zyskać w relacjach międzyludzkich, poprawić swój wizerunek i ułatwić realizację swoich planów. To zadanie wymaga niekiedy nawet lat pracy, ale sukces daje ogromną satysfakcję. Na pewno przyda się wyjątkowa determinacja, która pomoże Ci zachować obrany kurs mimo przeszkód.

Rozdział 10

Determinacja

Wytrwałość to niezwykle szlachetna cecha. Pięknie kontrastuje ze wszechobecną dzisiaj tendencją do szybkiego znudzenia, poszukiwania błyskawicznych efektów i dróg na skróty. Osobie, która nie porzuca obranej drogi bez dobrej przyczyny, można zaufać. Za kimś takim warto podążać. Masz problem z utrzymaniem determinacji? Na szczęście tę cechę można wypracować. Najlepiej jednak sprawdza się w parze z umiejętnością odpuszczania, która z kolei wynika z doświadczenia i mądrości życiowej.

Dążenie do celu

Celem tej książki jest zainspirowanie Cię do pracy nad własnym charakterem, nowymi przyzwyczajeniami i do samorozwoju. Nawet jeśli zabrzmi to ogólnikowo, powiedzmy sobie szczerze, że jest to żmudna praca, bo rezultatów zazwyczaj nie zobaczysz od razu. A ponieważ dotyka aspektów, o których często myślimy, że są niereformowalne, nie należy też do łatwych zadań. Jeśli więc chcesz zostać kowalem własnego charakteru, miej świadomość, że postawiłeś sobie ambitny cel, któremu niewielu z powodzeniem stawia czoła. Dlatego temat wytrwałości jest tak istotny, zwłaszcza że łatwo go zafałszować.

Najprościej powiedzieć, że trzeba zakasać rękawy i pracować jak wół od świtu do nocy, aż osiągniemy cel, bez oglądania się na słabeuszy, którzy mogliby nas spowolnić. Tego jednak nie napiszę, bo byłoby to dalekie od mojego doświadczenia i intuicji. Ślepy upór może nas częściej zwieść na manowce niż doprowadzić do celu. Co więcej, koszt takiej wyprawy może się okazać wyższy, niżbyśmy chcieli.

Do realizacji takich planów potrzebne są przynajmniej trzy wewnętrzne cechy: ambicja, determinacja i rozsądek. Jeśli postawimy tylko na jedną z nich, a zaniedbamy pozostałe, nie zajdziemy daleko. Omówmy je więc po kolei.

Ambicja

Jeśli czytasz tę książkę z własnej inicjatywy, niewątpliwie jesteś człowiekiem ambitnym, stawiającym sobie wysoko poprzeczkę. Z pewnością bylejakość w jakimś aspekcie kłuje Cię w oczy, a to z kolei wiąże się z Twoimi aspiracjami. Nie przejmuj się więc, jeśli sądzisz, że nie celujesz dostatecznie wysoko. Nie musisz od razu planować lotu na Księżyc, prezydentury czy podboju świata. Nie oznacza to przecież, że obniżasz wymagania wobec siebie. Najwyraźniej Twoje obecne wartości są mniej spektakularne, choć nadal cenne.

Zresztą ambicja jest cechą podobną do apetytu, który rośnie w miarę jedzenia. Chcąc ją podsycić, staraj się zaspokajać ją w przestrzeniach, które obecnie Cię pociągają, a sam zobaczysz, że z czasem będziesz sięgał po więcej. Nie ma nic złego w tym, by dzisiaj doskonalić swój przepis na ciasto do pizzy, żeby później spróbować nauczyć się języka włoskiego, a w końcu, dzięki nabytym w międzyczasie kontaktom, odważyć się na uruchomienie firmy sprowadzającej wysokiej jakości wina z Toskanii do Polski. Nie trzeba od razu rzucać się na zdobywanie Nagrody Nobla. Sama ścieżka może być kręta i niekiedy zaskakująca, ale dla wędrowca wszystkie punkty na niej będą i tak tworzyć spójną mapę rozwoju.

Niestety jednak sama ambicja nie zapewnia sukcesów. To tylko cecha sprawiająca, że patrzysz daleko i wyznaczasz sobie cele, które mogą być przez innych uznawane za bardzo wymagające albo nawet nieosiągalne. Jeśli zabraknie pozostałych czynników, czyhają na Ciebie dwie pułapki.

Gdy zbyt wysoko postawisz sobie poprzeczkę, najprawdopodobniej ambicja będzie dla Ciebie ciężarem i utrudni osiąganie celów. Nie będziesz zadowolony z siebie, ciągle porównując się z innymi, oceniając się negatywnie i dążąc do ideału, którego przecież nie możesz doścignąć. Takie podejście z czasem doprowadzi do utraty wiary w siebie i porzucenia planów, a nawet rezygnacji z innych projektów, bo uznasz, że sukces i tak pozostaje niedosięgły. Osoby zbyt ambitne mogą wręcz nie rozpocząć starań, bo na przykład za bardzo się poświęcą przygotowaniom idealnych warunków do startu, zaplątując się w szczegółach tak, że ostatecznie nie podejmą nawet próby sięgnięcia po cel.

Do realizacji planów potrzebne jest też jednak samozaparcie. Bez pewnej dozy uporu przy pierwszych poważniejszych przeszkodach mógłbyś porzucić pierwotne zamiary i zamienić je na inne, równie ambitne. I tak w kółko. Tylko sporadycznie szczęśliwy traf może sprawić, że któryś z planów się powiedzie.

Upór

Trudno osiągnąć cokolwiek bez choćby dozy determinacji. To oczywiste, a jednak wydaje się, że w dzisiejszych czasach wielu młodych ludzi odrzuca taki sposób myślenia. Mnóstwo osób chciałoby dzięki samej ambicji za rok lub dwa znaleźć się na szczycie, ale zdecydowanej większości się to nie uda. Przynajmniej przy pierwszym podejściu. Muszą bowiem zrozumieć, że porażka jest dobrym momentem, żeby znaleźć w sobie upór, podnieść się i iść dalej zamiast rezygnować.

Żyjemy w czasach jednorazówek. Tym bardziej istotne jest, by lansować postawę naprawiania, a nie wyrzucania. Bo wyrzucić można praktycznie wszystko: zepsuty zegarek, nieudany związek, doświadczenie porażki i tak dalej. Niestety wtedy tracimy każdą rzecz, w którą już zainwestowaliśmy. Kusi nas często chęć rozpoczynania od nowa, ale nie myślimy wtedy o wielu mankamentach tego podejścia. O tym, że ryzykujemy powtórkę tych samych błędów. O tym, że będziemy musieli włożyć więcej pracy, by zbudować coś od podstaw, niż gdybyśmy naprawiali. O tym, że naszą tożsamość budują rzeczy, które sami wypracowaliśmy i które towarzyszą nam od dłuższego czasu. Przytłacza nas za to poczucie porażki i za wszelką cenę chcemy od niego uciec.

W takich chwilach upór pomaga zrozumieć, że wszystko, co osiągnęliśmy, ma znaczenie. Każda rzecz, której coś poświęciliśmy, buduje nasz świat, nawet jeśli wiąże się z negatywnymi doświadczeniami. Musimy się z nich uczyć, żeby iść do przodu i unikać podobnych problemów. Bo jeśli nie potrafisz pracować nad swoim związkiem, dlaczego druga strona miałaby robić to dla Ciebie? Jeśli odrzucasz jakieś doświadczenie z powodu porażki, jak chcesz się uczyć? Jeśli nawet się nie starasz naprawić przedmiotów, którymi się otaczasz, czy możesz poczuć, że są faktycznie Twoje?

Odnalezienie w sobie determinacji może się okazać całkiem proste, gdy właściwie ocenisz, czego dotyczy. Trudno bowiem uparcie dążyć do rzeczy, które przychodzą bez wysiłku. Z kolei gdy wypracujesz coś w pocie czoła, łatwo tego nie oddasz, i będziesz robił wszystko, by w razie kryzysu obronić efekty swoich starań. Determinacja będzie więc wprost proporcjonalna do włożonych nakładów i wiary w obrany cel. I tu dochodzimy do bardzo ważnego pytania: czy upór to zawsze pozytywna cecha? Nie. Również ona potrzebuje bezpiecznika.

Odpuszczanie

Nadmiar uporu i ambicji może Cię pchnąć w stronę dążenia do doskonałości. Jak łatwo się domyślić, w tym dość ryzykownym posunięciu wiele zależy od Twojej definicji doskonałości czy ideału. Pamiętaj, że te określenia zaledwie wskazują drogę do celu i dają pewne wyobrażenie tego, co chcielibyśmy osiągnąć, nie wyznaczają jednak planowanego wyniku działań. Tak też powinieneś traktować przemyślenia zawarte w tej książce. Niedoskonałość jest nierozerwalnie związana z rezultatami naszej pracy, nawet po wielu latach starań. Celem powinna być najlepsza wersja siebie samego, a nie niedościgniony wzór.

Twoim zadaniem jest zauważanie niedoskonałości i szukanie sposobu, żeby je poprawić lub wyeliminować. Nie nastawiaj się jednak, że kiedykolwiek osiągniesz ten cel w pełni. W przeciwnym razie jedynym skutkiem pogoni za ideałem może być wypalenie, bo porywasz się z motyką na słońce. Ten upór, który odgrywa bardzo pozytywną rolę w dążeniu do sukcesu, musisz więc ograniczać siłą racjonalnego osądu. To on podpowie Ci, gdzie przebiega granica między tym, co realne, a tym, co idealne. To dlatego tak często mówi się, że ważna jest droga, a nie osiąganie celu. Ciesz się tą drogą, rozwojem, który dokonuje się w Tobie podczas dążenia do wymarzonego miejsca. Sam cel zawsze będzie w jakimś stopniu wyidealizowaną wizją, naszym wyobrażeniem. Jeśli o tym zapomnisz, nawet pomimo dużych sukcesów możesz się czuć zawiedziony.

Jest jeszcze inne poważne zagrożenie, z którym się dość często zmagamy. Mowa o braku umiejętności odpuszczenia swoich planów, gdy warunki nie pozwalają na ich realizację. Branie na siebie zbyt dużej liczby zobowiązań albo dążenie do celu, choćby po trupach, mogą przynieść katastrofalne skutki. Twoje zdrowie psychiczne zawsze powinno być priorytetem, a wypalając się w tej pracy, możesz nawet na lata zatrzymać jakikolwiek postęp czy wręcz zniweczyć to, co już osiągnąłeś. Miej więc z tyłu głowy, że lepiej robić mniej, ale dokładniej, niż więcej, ale byle jak, albo porzucać zadanie w połowie drogi.

Umiejętność odpuszczania nie jest prostą sprawą. Rezygnacja to zawsze jedna z trudniejszych decyzji i nie ma na nią prostego przepisu. Potencjalne korzyści będą mocno kusiły, ale szanse na ich osiągnięcie mogą się przecież okazać nikłe. Jeśli już zacząłeś, staraj się mimo wszystko wynosić jak najwięcej z zadań, które musisz porzucić. I zawsze bądź pewien argumentów, dla których trzeba było z czegoś zrezygnować. Czasem bowiem problem leży zupełnie gdzieś indziej, niżbyśmy się spodziewali, a efekty naszej pracy można jeszcze uratować przy pewnej zmianie perspektywy. Dlatego pochopne działania zazwyczaj nie prowadzą do poprawy sytuacji.

Zdrowe proporcje

Piszę ten rozdział w czasie trwającej w Europie pandemii koronawirusa i obserwuję, jak bolesne jest dla wielu odpuszczanie w obliczu realnego zagrożenia, kiedy tak dużo zainwestowało się w swoje plany. Niestety widać dokładnie, jak ambicja połączona z determinacją doprowadziła do chybionych decyzji. Skutkiem jest na przykład strach o swój los gdzieś daleko od domu, bez możliwości powrotu. Wystarczyłoby tymczasem na odpowiednim etapie uruchomić rozsądek i dojść do racjonalnego wniosku, że życie i zdrowie są ważniejsze od kolejnej podróży albo podpisania kolejnego kontraktu. Nie zapominaj o tym!

Możemy przekonywać siebie i innych, jak ważna jest determinacja, ale tylko w połączeniu z ambicją i rozsądkiem, a dokładniej – umiejętnością odpuszczania – możemy w zdrowy i satysfakcjonujący sposób osiągać zaplanowane cele. Każdy z tych czynników, jeśli zdominuje pozostałe, może nam szkodzić, a nawet sprawić, że nie ruszymy się z miejsca. Podczas kontroli swoich postępów pamiętaj więc, żeby uważnie obserwować każdy z nich.

Podsumowanie

Zrób pierwszy krok, zamiast nieustannie planować i czekać na idealne warunki. Miej na uwadze, że małe sukcesy podsycają zarówno ambicję, jak i determinację, które z kolei są niezbędne, by realizować śmiałe plany. W swoim entuzjazmie nie zapomnij jednak o sprawach kluczowych – a więc racjonalnym osądzie swoich działań i umiejętnym ich przyśpieszaniu lub ograniczaniu. Ślepe dążenie do celu może się okazać niekiedy nawet gorsze niż stanie w miejscu. Na dłuższą metę to proporcje między tymi trzema czynnikami pomogą Ci zdobywać szczyty.

Podsumowanie

Praca nad własnym charakterem nie jest tylko sloganem czy jakimś wytrychem do przemycania modnych trendów w stylu życia. To konkretne działania, nastawione na osiągnięcie określonych celów. Część z nas wychowała się w atmosferze sprzyjającej ukształtowaniu niektórych szlachetnych i wartościowych nawyków. Dlatego możemy się brzydzić kłamstwem, uważać dotrzymywanie obietnic za świętość, wyznawać puryzm językowy. Rzadko się jednak zdarza, że z domu wychodzimy jako idealni ludzie z klasą, którzy od razu mogą się stać autorytetami moralnymi dla innych. Każdy z nas ma jakąś pracę do wykonania.

W dzisiejszych czasach niezwykle trudno byłoby zostać prawdziwym self-made manem na miarę Benjamina Franklina czy Cyryla Ratajskiego. Zdecydowana większość z nas ma mimo wszystko całkiem łatwy start w życie w porównaniu z nimi. To dobra wiadomość, ponieważ oznacza, że możemy sami kształtować nasze charaktery. Niewykluczone jednak, że akurat w tej sferze będzie nam nawet trudniej niż przedsiębiorcom z drugiej połowy XIX wieku, bo nasza kultura niespecjalnie zachęca do zrywania z bylejakością. Wręcz przeciwnie, króluje tu wizja łatwych sukcesów, jednorazowych prób, zamiany na nowszy model, dominuje hasło „jestem, jaki jestem”. Nic dziwnego, że sam pomysł pracy nad sobą, eliminowania szkodliwych nawyków i poddawania się próbom chowa się w niepozornej niszy. A my często szukamy akceptacji zastanego stanu rzeczy zamiast rozwiązania problemów.

Możesz się temu sprzeciwić i na przekór tym trendom zostać self-made manem, który świadomie kształtuje swój charakter, tak żeby doprowadził go do zakładanych i wymarzonych celów. Takich, które przybliżają do ideału człowieka, jakim chciałby być, ale też do zbudowania satysfakcjonującej kariery i relacji z bliskimi.

Dbaj więc o dobre imię, opinię o sobie, żeby zabezpieczała Cię przed rezygnacją z obranej drogi. Zwolnij w codziennym życiu i zacznij zauważać siebie oraz ludzi, żeby u celu nie okazało się, że stoisz tam sam. Wypracuj cierpliwość i spokój, które pomogą Ci dotrwać do mety, ale też będą oparciem dla innych. Ćwicz się w sztuce uprzejmej asertywności pomagającej pokazać, że są pewne granice, których nie przekroczysz nawet z sympatii do otoczenia. Panuj nad własnymi emocjami, by one nie panowały nad Tobą.

Bądź odpowiedzialny i gotowy do poświęceń w imię tego, co dla Ciebie wartościowe i co daje Ci oparcie na co dzień. Nie rzucaj słów na wiatr. Swoimi czynami potwierdzaj, że można Ci zaufać. Pracuj tak dobrze, jak chcesz być oceniany. Wykorzystuj swój język jako kolejne budujące narzędzie, a nie tylko niezobowiązujący element komunikatu. Rozwijaj w sobie ambicję i wytrwałość, ale kontroluj je racjonalną oceną sytuacji, abyś ciągle zmierzał w dobrym kierunku.

Kiedy uda Ci się osiągnąć sukcesy w tych obszarach, będziesz doskonale wiedział, że stać Cię na wiele. Głęboko wierzę, że z tymi narzędziami poradzisz sobie z każdym zadaniem, jakie przed sobą postawisz. Polecam Ci wykorzystać ten potencjał do wewnętrznego rozwoju, zbierania wiedzy i doświadczeń, które pomogą Ci kształtować nie tylko Twój wizerunek, ale też atmosferę wokół Ciebie, zgodnie z zakładanymi planami. Możliwości są ogromne!

Księga III

Rozwój

Wstęp

W pierwszej księdze skupiliśmy się na podstawach świadomego kształtowania charakteru, a w drugiej na najważniejszych przestrzeniach pracy nad sobą. Te kroki pozwolą Ci określić w przybliżeniu, gdzie się znajdujesz i dokąd zmierzasz. Nazwaliśmy to sobie budowaniem fundamentów, ścian i dachu budowli, którą chcesz wznieść. Ma w ten sposób powstać forma solidnego charakteru mężczyzny z klasą. Dotychczasowe etapy mocno wspierały kształtowanie takich cech jak dojrzałość, pewność siebie i szlachetność. Ale to nie wszystko. Tę formę może wypełniać duch różnego rodzaju. Trzymając się naszej przenośni, musimy teraz wykonać kolejny krok, a jest nim urządzenie wnętrza.

Każdy z nas spotkał w życiu wielu mężczyzn z klasą. Tylko od naszej otwartości zależało, ilu z nich wyłowiliśmy z tłumu. Czasem byli to nasi bliscy, nauczyciele czy znajomi. Innym razem osoby z pierwszych stron gazet, przedsiębiorcy czy twórcy. Mogły to też być postaci z przeszłości, spotkane na kartach książek czy w filmach. Wbrew pozorom razem tworzą dość barwne towarzystwo. Są wśród nich podróżnicy, naukowcy, komandosi, muzycy, rzemieślnicy, sportowcy, malarze, politycy… Lista nie ma końca, bo to nie od naszego zajęcia zależy, czy zostaniemy człowiekiem z klasą, tylko od charakteru i nastawienia do drugiego człowieka.

Z jednym porozmawiasz o komiksach, inny pomoże Ci dobrać krawat, jeszcze inny pokaże, jak wytropić jelenia. Ktoś wprowadzi Cię w historię architektury, z innym będziesz się ścigał na rowerach albo wymieniał pasek klinowy w samochodzie. Zauważysz, że są to osoby dbające o swoje otoczenie, ceniące sobie wiedzę i poznawanie świata oraz ludzi. Niektórzy są samotnikami, inni otaczają się towarzystwem. Wszyscy też mają swoje zwyczajne problemy, tak samo jak Ty czy ja.

W poprzednich rozdziałach nie mówiliśmy o wyborach, pasjach, wiedzy czy podejściu do otoczenia i życia wewnętrznego, bo to już bardziej indywidualne sprawy. To one jednak dodają nam barw i czynią nas w oczach innych ludźmi z krwi i kości. Zdecydowałem się poświęcić całą księgę trzecią tym, mogłoby się wydawać, mniej istotnym kwestiom również dlatego, że w gruncie rzeczy są one niezwykle ważne. Pasje, prócz tego, że dają nam oryginalne umiejętności, pomagają ćwiczyć cierpliwość i uczą szacunku dla pracy. Poznawanie świata jest źródłem niezbędnego dystansu, by spojrzeć krytycznie na siebie i własne otoczenie, ale też uczy empatii i wyrozumiałości dla drugiego człowieka. Gromadzenie wiedzy pomaga zrozumieć świat i zachodzące w nim przemiany. To wszystko jest bardzo istotne przy budowaniu poczucia pewności siebie i asertywności. Z kolei znajomość tradycji przydaje się przy dowartościowaniu swojego nazwiska i budowaniu jego znaczenia w kolejnych dekadach.

Niedocenianymi wątkami są również te związane z emocjami i życiem wewnętrznym. Jako mężczyźni mamy tendencję do bagatelizowania takich spraw. Jeśli jednak machniesz na nie ręką i stwierdzisz, że to nieistotne, zostawisz je po prostu bylejakości. W rzeczywistości mają one ogromny wpływ nie tylko na nasze zdrowie psychiczne, ale też na wiarę w swoje możliwości i relacje międzyludzkie. Mężczyzna, który chce być oparciem dla bliskich, powinien mieć też zdrowy wgląd w siebie samego, by umieć się pogodzić z własnymi niedomaganiami, a nawet niekiedy przyznać, że to on potrzebuje wsparcia. Dlatego te sprawy znalazły swoje własne miejsce w tej książce.

Rozdział 1

Pasja

Niestety, niekiedy gentlemani kojarzą się z szarymi sztywniakami. Wynika to zapewne z tego, że na samą myśl o nich w pierwszej kolejności przychodzą nam do głowy zasady, którymi się kierują, albo strój, który jest z nimi stereotypowo łączony. Tymczasem ani jedna, ani druga rzecz nie ma większego wpływu na to, jak interesująca jest dana osoba. Dopiero nasze zainteresowania czynią z nas ciekawych i nietuzinkowych towarzyszy rozmowy. Poszerzanie horyzontów dzięki pasjom ma jednak o wiele więcej zalet.

Gentleman z dala od salonu

Jeśli do tej pory Twoje wyobrażenia o dawnych gentlemanach nie wychodziły poza schematyczny obraz panów popijających herbatki w salonach, tańczących walca na balach czy spacerujących po parkach w towarzystwie dam, to czas rozszerzyć perspektywę. W końcu ci wszyscy mężczyźni byli ludźmi takimi jak my, a w ich żyłach kipiała równie gorąca krew. W drugiej połowie XIX wieku, kiedy kształtował się znany nam dzisiaj model gentlemana, nastąpił też wybuch popularności awanturniczych przygód, odkryć, podróży w nieznane i poszukiwania dreszczyku emocji. Na Zachodzie powoli odchodził w przeszłość wiktoriański model pana domu – domatora ceniącego sobie ponad wszystko spokój, wygodny fotel i gazetę do poczytania. Kiedy starsi gentlemani cieszyli się komfortem, ich synowie zaciągali się na statki płynące do kolonii.

Wzrosło zainteresowanie marynarką, misjonarstwem i pracą w handlu z egzotycznymi krajami. Twórczość takich pisarzy jak Jack London, Jules Verne, Joseph Conrad, a na polskim gruncie choćby Henryk Sienkiewicz dobrze pokazuje tę zmianę. Książki podróżnicze dla wielu młodych mężczyzn stały się inspiracją do opuszczania domów i szukania przygód. Nie dziwi więc, że w historii znajdziemy wiele postaci, które pozornie zaprzeczają stereotypowej wizji gentlemana.

Jedną z takich osób jest sir Ernest Shackleton, podróżnik, badacz Antarktydy i poszukiwacz wyzwań. Najbardziej inspirująca jest historia jego ekspedycji z 1914 roku. Shackleton wypłynął na pokładzie Endurance na wyprawę transantarktyczną. Pod swoją komendą miał dwadzieścia siedem osób. Niestety misja została przerwana, kiedy lód Antarktyki skuł wodę i uwięził statek. Mimo że przez wiele miesięcy załoga tkwiła w unieruchomionym żaglowcu, a po zatonięciu Endurance przez kolejne miesiące koczowała w skrajnych warunkach, Shackleton się nie poddał. Zachował hart ducha, charyzmę i ambicję. Zasłynął z tego, że potrafił utrzymać dobry nastrój wśród załogi i ocalić swoich ludzi. Dalej przewodniczył ekspedycji, dbając o morale, a w końcu podjął desperacką próbę sprowadzenia pomocy dla członków wyprawy. Dzięki jego wysiłkom cała załoga przeżyła tę półtoraroczną próbę.

Inną interesującą postacią jest Robert Baden-Powell. Ten brytyjski oficer zafascynowany był wpływem warunków polowych na kształtowanie się charakteru chłopców i młodych mężczyzn. Pod koniec swojej kariery wojskowej, w 1908 roku, wydał podręcznik dla małych poszukiwaczy przygód, który stał się klasycznym kompendium skautingu. W tym czasie zaczął także organizować obozy, które uczyły zarówno technik przetrwania, prowadzenia zwiadu wojskowego, jak i – co warto podkreślić – szlachetnych wartości. W ten sposób powstał ruch skautowy, a praca Baden-Powella zainspirowała później Andrzeja Małkowskiego i kilku mu współczesnych do utworzenia polskiego harcerstwa. Dzięki tym ruchom młodzieży spędzającej czas w namiotach i przy ogniskach dorastały kolejne pokolenia elit świadomych konieczności przestrzegania zasad, okazywania sobie wzajemnie szacunku i troski o swoją samodzielność.

Szukając w polskiej historii nietuzinkowych gentlemanów, warto się zainteresować międzywojennymi oficerami, z generałem Bolesławem Wieniawą-Długoszowskim na czele. Wieniawa uchodził za jedną z największych atrakcji salonów i balów. Potrafił rozbawić i zaskoczyć, zawsze zachowując klasę, i z klasą wychodził też z towarzyskich opresji. Mógł się pochwalić zarówno ogładą, doświadczeniami wojennymi, udziałem w licznych pojedynkach, jak i zdolnościami poetyckimi. Choć jego ułańska fantazja i brawura przeszły do legendy, na pierwszym miejscu stawiał służbę. Wyznawał zasadę, że bez względu na to, jak dobrze się akurat bawią on lub jego podwładni, w każdej chwili muszą być gotowi stanąć na baczność w koszarach, nie zdradzając najmniejszych oznak niewyspania czy upojenia alkoholem.

To tylko kilka przykładów nietuzinkowych gentlemanów, lecz można je mnożyć. Ich wspólnym mianownikiem jest umiejętność połączenia cech mężczyzny z klasą, przestrzegania zasad i ogłady towarzyskiej z pasją, która czyniła z nich niesamowitych i interesujących ludzi.

Pasja to niezależność

Aspirowanie do miana gentlemana nie oznacza więc rezygnacji z zajęć, które mogą ubrudzić, zmęczyć, a nawet zagrozić życiu. Z jednej strony to właśnie te zainteresowania czynią nas ciekawymi towarzyszami rozmów, a z drugiej – co nawet ważniejsze – bardzo nas one rozwijają. O tych korzyściach najwięcej mówią dwa elementy, bez których nie może się obejść żadna pasja: odkrywanie i tworzenie. Warto szukać obu.

Zainteresowania skupiające się wokół poszukiwania nowych miejsc, poznawania ludzi albo siebie samych są bardzo pouczające i oferują nam ogrom życiowego doświadczenia. Nic dziwnego, że znamy tak wielu podróżników-gentlemanów. Nieważne więc, czy podróżujesz, by odkrywać świat, uprawiasz sporty ekstremalne, ciągle przesuwając granice własnych możliwości, czy amatorsko starasz się poznać przyrodę w Twoim regionie – wszystkie te zajęcia możesz wykorzystać do rozwoju własnego charakteru, aby lepiej rozumieć siebie samego, uczyć się niezależności i dawać sobie radę w zaskakujących sytuacjach. Właśnie takie doświadczenia wzmacniają poczucie własnej wartości i pewność siebie.

Jestem przekonany, że rozwój opiera się również na tworzeniu. Niestety, większość współczesnych zawodów polega na powtarzalnym wykonywaniu kilku czynności i mało kto może powiedzieć, że zbudował coś od początku do końca własnymi rękami. A taka świadomość jest nam bardzo potrzebna. Możliwość pochwalenia się wykonanym przez siebie meblem, własnoręcznie skonstruowanym radiem, namalowanym obrazem czy nawet ugotowaną wymagającą potrawą mocno podnosi samoocenę i wiarę we własne możliwości. Warto szukać okazji do zbierania takich doświadczeń.

Kiedy tworzysz coś od podstaw, jesteś niezależny i samowystarczalny. To poczucie możesz później przenosić na inne aspekty życia i próbować radzić sobie w najróżniejszych sytuacjach, nawet jeśli sukces jest niepewny.

Skąd czerpać inspiracje?

Zdaję sobie sprawę, że przytaczając przykład Shackletona i pisząc o pasji z taką emfazą, mocno podnoszę oczekiwania. Pewnie dlatego wielu młodych ludzi pyta, skąd czerpać inspiracje i jak znaleźć pasję. Nasza codzienność ma najczęściej znacznie mniejszy rozmach i trzeba o tym pamiętać. Mała, niedoceniania przez innych fascynacja to bardzo dobry punkt wyjścia. W końcu może ona zawsze ewoluować w coś większego i bardziej angażującego. Choć wcale nie musi, i nic w tym złego.

Skąd zatem czerpać inspiracje? Zewsząd. Dlatego w pierwszej kolejności musisz przemyśleć, co robisz ze swoim czasem wolnym. Kiedyś ludzie faktycznie mogli mówić, że się nudzą, bo między wykonywaniem obowiązków nie było wiele do roboty. Dziś najczęściej ulegamy prokrastynacji, czyli zużywamy czas na mało konstruktywne i raczej zbędne zajęcia, na przykład przeglądanie mediów społecznościowych lub filmów w sieci. Spędzanie czasu w ten sposób nie jest złe samo w sobie, bo może służyć zbieraniu wiedzy, która przyda się nam później w kontaktach międzyludzkich albo przy pracy nad własnymi projektami. Nawet granie w gry komputerowe może przynieść korzyść osobie, która później zostanie programistą, producentem lub autorem scenariuszy do kolejnych produkcji. W końcu to dziś jedna z najlepiej rozwiniętych gałęzi rozrywki na świecie. Problemem jest jednak wyczucie zdrowego balansu, bo prokrastynacja potrafi uzależniać jak mało co.

Jeśli poświęcasz zbyt dużo czasu na konsumpcję, choćby cennych informacji, ale nie wykorzystujesz później tego kapitału w kontaktach z innymi ludźmi lub w swojej pracy, zwyczajnie tracisz. Korzyść staje się pusta, zostaje tylko niewykorzystany potencjał. Co gorsza, wrażenie, że na świecie dzieje się tak dużo, ale sam niewiele robisz, działa dobijająco, przez co tracisz poczucie własnej wartości i pewności siebie. Dopiero przerwanie konsumpcji i wykorzystanie jej w życiu daje świadomość spełnienia i rozwoju. Tylko sprawdzając na co dzień jakieś przekonania, pomysły i informacje, możesz się upewnić o ich przydatności. Dopiero konfrontując je z innymi ludźmi, wyrobisz sobie własne zdanie na ich temat.

W gruncie rzeczy dostępność różnorodnych informacji na wyciągnięcie ręki jest dla nas świetnym punktem wyjścia. Mamy bardzo łatwy dostęp do nowego, a pasje często rodzą się w przypadkowych zetknięciach z nowościami. Należy więc poszukiwać okazji do poznawania i, co ważniejsze, robienia nowych rzeczy oraz wychodzenia ze strefy komfortu. Daje to nam świeży ogląd świata, przynosi uczucie zmiany, a w rezultacie energię do działania i próbowania. I to dopiero nas rozwija. Musimy tylko porzucić wygodę, bo pasje, hobby, przygody i tym podobne wyzwania nie mają wiele wspólnego z odpoczynkiem all-inclusive. To raczej ten rodzaj wydatkowania energii, który na koniec staje się jej dodatkowym źródłem.

Porównałbym to doznanie ze zdobyciem resztkami sił szczytu górskiego. Mimo że myślałeś, że kiedy w końcu się wdrapiesz, padniesz na ziemię i już nie wstaniesz, po jego zdobyciu czujesz przypływ sił, by zdobyć kolejną górę. To chyba najlepiej obrazuje naszą relację do pasji, nawet jeśli chodzi o zrobienie własnej gry planszowej, upieczenie perfekcyjnej pizzy czy pobicie własnego rekordu w odległości przejechanej na rowerze. Na Mount Everest zawsze jeszcze może przyjść pora.

Nie ma bezwartościowych pasji

Wcale więc nie musisz szukać sobie hobby, które natychmiast skupi na Tobie uwagę. Oczywiście ciekawie byłoby wybrać się w trzymiesięczną podróż konną po Mongolii, skonstruować skaczącego robota albo zbudować własny domek letniskowy z bali. Ale nawet przy mniej spektakularnych zajęciach wiele się uczysz i stajesz się ciekawszym towarzyszem rozmów.

Zbierając monety obiegowe z całego świata, zapamiętasz godła różnych państw, zapoznasz się z obowiązującymi w nich kalendarzami, a nawet poznasz zapis cyfr w alfabecie arabskim. Kolekcjonując znaczki, poszerzysz wiedzę o osobistościach i wydarzeniach historycznych z kilku kontynentów. Jeśli postawisz na sport, lepiej poznasz swoje możliwości i będziesz mógł zaoferować początkującym wiele cennych rad. Dzięki zgłębianiu tajników gotowania zachwycisz swoich bliskich wyśmienitymi daniami. A jeśli zainteresujesz się męską elegancją, będziesz w stanie pomóc koledze ubrać się nienagannie na własny ślub. Grając na jakimś instrumencie, urozmaicisz spotkania z przyjaciółmi i tak dalej.

Nie ma czegoś takiego jak pasje właściwe i niewłaściwe dla gentlemanów. Sekret polega raczej na umiejętnym wykorzystaniu zainteresowań, by stać się kimś intrygującym, a jednocześnie pracować nad sobą. Nie ma też powodu, by ograniczać się do jednej pasji. Różnorodność jest wskazana – niektóre zainteresowania wpłyną na kształtowanie Twojego charakteru, a inne pozwolą zdobyć większą dawkę wiedzy. Obie te sfery są ważne.

Podsumowanie

Bądź otwarty na nowe doświadczenia. Próbuj. Staraj się robić krok dalej, gdy tylko coś Cię zainteresuje. Może wyniknie z tego pasja na lata? Nasze fascynacje sprawiają, że lepiej poznajemy świat i siebie samych. Przy okazji stajemy się też ciekawymi ludźmi, którzy wyróżniają się na tle otoczenia i są dobrymi towarzyszami rozmów. Przekonasz się, że uruchomisz w ten sposób reakcję łańcuchową, która – choć początkowo jest niepozorna – po chwili nabiera rozpędu. Po pewnym czasie trudno wyliczyć wszystkie zalety naszych pasji. Mogą one jednak dotyczyć nie tylko działania, ale też bardziej pasywnego gromadzenia wiedzy. O tę sferę również powinieneś zadbać.

Rozdział 2

Erudycja

Erudytą nazywamy kogoś, kto zna się na wielu rzeczach, ma bogatą wiedzę i potrafi się odnaleźć w rozmowach na różne tematy. Możemy powiedzieć, że to po prostu ktoś o szerokich horyzontach. Trudno przecenić taką cechę. Ktoś taki będzie bardzo dobrym uczestnikiem dyskusji, nie pozwoli sobą manipulować i potrafi podejmować autonomiczne decyzje. Zalet jest mnóstwo, bo wiedza bynajmniej nie służy jedynie imponowaniu innym.

Gentleman z książką

Gentlemana spędzającego wolny czas w domowych pieleszach stereotypy często lokują w fotelu z książką lub przy biurku obok domowej biblioteczki. I bardzo dobrze! Trudno mi sobie wyobrazić mężczyznę z klasą, który z rozmysłem przymyka oczy na wiedzę i stroni od poznawania świata. Nie chodzi jednak o to, żeby spędzać całe dnie na zgłębianiu detali, jak robią to naukowcy. Sama chęć poszerzania swojego zasobu podstawowych informacji z wielu dziedzin jest godna naśladowania, a nawet niezbędna, by świadomie żyć w społeczeństwie.

Jako historyk mam za sobą tuziny, a nawet kopy przeczytanych książek naukowych, i szczerze mówiąc, nadal odczuwam dreszcz emocji przy odkrywaniu kolejnych faktów z przeszłości. Traktuję to jako swoistą podróż w czasie i przestrzeni. To uczucie nie wynika jednak z tego, że z racji wykształcenia muszę po prostu lubić takie zajęcia. Bierze się raczej z przekonania, że każda informacja jest niczym brakujący klocek układanki i pozwala lepiej zrozumieć świat wokół. Historia szczególnie mnie pociąga, ale nie ona jedna. Uwielbienie jakiejś dziedziny wcale nie jest niezbędne do jej poznawania. Ważniejsza jest zwykła ciekawość świata. Ten sam impuls, który pcha mnie do poszerzania wiedzy na temat pierwszych Piastów, pojedynków honorowych i wielkich odkryć geograficznych, zachęca mnie do zgłębiania tajników kosmosu, zachowań zwierząt czy sztucznej inteligencji. Wystarczy chęć dążenia do lepszego pojęcia świata, w którym żyjemy, w jego najróżniejszych przejawach.

Co więcej, sama wizja mężczyzny w fotelu z książką jest tylko metaforą. Nie daj sobie wmówić, że czytanie niesie ze sobą jakąś wyjątkową wartość. Owszem, lektura pomaga się wyciszyć i skupić, ale w kontekście gromadzenia wiedzy śmiało sięgaj po filmy, audiobooki, bierz udział w spotkaniach na żywo albo eksperymentuj. Komputer będzie tak samo dobrym narzędziem jak książka, o ile odpowiednio go wykorzystasz.

Po co gromadzić wiedzę?

W poprzednim rozdziale pisałem o tym, że gromadzenie informacji bez zastosowania ich później w życiu prowadzi w ślepy zaułek. Mamy tu jednak jeszcze drugie dno. Wiedza poszerza bowiem nasze horyzonty i daje narzędzia, o których niekoniecznie myśleliśmy, gromadząc ją. Można powiedzieć, że działa jak okulary, które pomagają dostrzec kolejną warstwę rzeczywistości. Bez nich możemy nawet nie być świadomi, że coś nas omija. To szczególnie ważne dzisiaj, w czasach szumu informacyjnego, manipulacji i fake newsów. Smutną prawdą jest, że liczne instytucje nauczyły się już doskonale wpływać na decyzje wielkich grup ludzi przez odpowiedni dobór faktów, słów, a nawet kłamstw, czyniąc ze swoich odbiorców niemal marionetki. Niestety nie istnieje prosty przepis na to, jak rozpoznać takie manipulacje i uchronić się przed nimi. Naszą obroną może być jedynie dostatecznie szeroka wiedza, która ułatwi wychwycenie przeinaczeń i pozwoli choćby zakwestionować dany przekaz. Ba! Tylko erudycja może nam uświadomić, że takie zagrożenia w ogóle na nas czyhają. Przypomnij sobie rozdział poświęcony buntowi. Jeśli chcesz się mądrze buntować, to właśnie wiedza stanowi tarczę chroniącą przed narzucaniem idei sprzecznych z faktami, logiką i Twoimi wartościami.

Świetnym przykładem będą demokratyczne wybory. Z jednej strony jest to święto społeczeństwa obywatelskiego, moment, w którym możemy realnie wpływać na przyszłe losy swojego państwa. Z drugiej jednak także festiwal trików PR-owych, wymyślnych chwytów oratorskich i manipulacji, które już ani „zwyczajne”, ani „tanie” nie są, bo stoją za nimi gigantyczne bazy danych i analityka, którą mało kto jest w stanie pojąć. Tylko szeroki zakres informacji może nam dać narzędzia do samodzielnej, pozbawionej emocji oceny kandydatów, partii i proponowanych rozwiązań.

Nie mówię tu wcale o wiedzy wyłącznie z zakresu ekonomii, geografii czy polityki międzynarodowej. Nierzadko jesteśmy bombardowani przekręconymi wersjami historii, która ma być argumentem wspierającym dany program polityczny. Często wykorzystuje się też stereotypy na temat poszczególnych grup społecznych czy całych narodów. Bywa, że przeinacza się wyniki badań naukowych albo wypowiedzi autorytetów. Media publikujące te przekazy nie dadzą nam narzędzi do ich oceny i filtrowania. To my musimy się w nie uzbroić, żeby świadomie dokonywać decyzji wyborczych czy konsumenckich.

Narzędzia dalszego rozwoju

Wiedza to jednak nie tylko zbroja chroniąca przed manipulacją, to też ekwipunek pozwalający iść głębiej w las. Ucząc się, jednocześnie szlifujesz umiejętność samego uczenia się. Coraz lepiej dobierasz źródła, których przyswajanie przychodzi Ci z największą łatwością. Dowiadujesz się, kiedy Twój organizm jest najbardziej chłonny. Poznajesz metody, które najlepiej odpowiadają Twoim potrzebom. Gdy znajdujesz się na takiej fali, otwierasz się na kolejne porcje informacji.

Jestem też zdania, że gromadzenie podstawowej wiedzy z różnych dziedzin jest bardzo przydatne, mimo że nie uczyni z Ciebie eksperta. Co prawda specjalizacja będzie niezbędna w pracy czy pasji, ale szerokie fundamenty ułatwiają nie tylko obracanie się w różnych środowiskach. Służą też jako świetny punkt wyjścia do zgłębiania szczegółowych informacji, gdy zajdzie taka potrzeba. Takim narzędziem są również języki obce. Nauka języków działa na takiej samej zasadzie jak wiedza opisana wyżej: znajomość jednego pomaga się nauczyć kolejnego. Ważniejsze jest jednak to, że spore dawki wartościowej wiedzy pozostają dla nas niedostępne, jeśli zamykamy się na poznawanie innych języków. I tylko częściowo mam tu na myśli informacje zawarte w książkach, internecie czy w filmach obcojęzycznych. Niezwykle istotna jest przecież osobista konfrontacja z innymi kulturami. W praktyce tylko w ten sposób możesz właściwie ocenić swoją kulturę i wyrobić sobie własną opinię na temat stereotypów dotyczących różnych nacji. Bez możliwości porozumienia się z innymi, nawet jeśli wyjedziesz za granicę, będziesz jedynie śliz-gał się po powierzchni, co nieszczególnie pomoże Ci zrozumieć miejsce, do którego dotarłeś.

Wszystkie te aspekty erudycji, o których wspomniałem powyżej, mają na celu umożliwić Ci widzenie świata własnymi oczami, podejmowanie autonomicznych decyzji i samodzielną ocenę rzeczywistości wokół. Jeśli nie wybrzmiało to dostatecznie jasno, podkreślę raz jeszcze, że wcale nie mam tu na myśli kolejnych szczebli edukacji, przez które przechodzimy w młodości. W dorosłym wieku też nie możesz się zamknąć we własnej bańce, lecz powinieneś nadal poszukiwać nowej wiedzy. Tym bardziej że dopiero wraz z doświadczeniem życiowym będziesz mógł właściwie ocenić źródła, z których czerpiesz.

Rozmowy, dyskusje, small talki

Jest jeszcze jedna zaleta gromadzenia rozległej wiedzy i choć nieco blednie na tle omówionych już wątków, pozostaje ważna choćby przy budowaniu relacji międzyludzkich. Erudycja jest mianowicie szczególnie cennym dobrem w kontaktach z innymi osobami. Codziennie spotykamy ludzi z tak różnych środowisk, że znalezienie wspólnych tematów może się okazać poważnym problemem. Bywają sytuacje, kiedy musimy jakoś zabawić naszego towarzysza czy towarzyszkę krótką wymianą zdań, choć nie znamy się zbyt dobrze. Również podczas nawiązywania nowych znajomości odszukanie wspólnego tematu do dyskusji jest sprawą kluczową. Dlatego nie powinniśmy unikać zdobywania nowych informacji ani ograniczać się do jednej dziedziny – to prosta droga do tego, by zostać nudziarzem.

Nie chodzi więc o to, byś zabłysnął specjalistyczną wiedzą na jakiś mało popularny temat. Nikt tego od Ciebie nie oczekuje. Wystarczą Ci znajomość podstaw i otwartość na poznanie danej dziedziny nieco lepiej. Większość rozmówców będzie zachwycona, mogąc Cię wprowadzić w szczegóły dyscypliny, która ich pasjonuje. Warto zatem zdobywać ogólną wiedzę na temat klasyki naszej kultury, zahaczyć o politykę największych państw, a nawet choćby pobieżnie rozeznać się w geografii. Są to tak obszerne dziedziny, że nie wystarczyłoby Ci wolnego czasu, by je dogłębnie poznać, ale nie musisz się tym przejmować. Każdy ma świadomość ogromu dostępnej wiedzy i powinien zrozumieć pewne braki w Twojej erudycji. Niemniej o kulturze, polityce czy wakacjach z dala od domu chętnie rozmawiamy i uznajemy je za dobry temat do przełamywania lodów. Postaraj się rekompensować luki w swojej wiedzy znajomością innych zagadnień, którymi będziesz mógł zainteresować rozmówców, i nie chełp się ignorancją. Jeśli dany temat Cię nie interesuje, po prostu go przemilcz, a rozmowę spróbuj przestawić na inne tory. Sam w końcu też nie chciałbyś usłyszeć od kogoś, że Twoja pasja to „dziecinada”.

Bardzo ważnym aspektem takiego gromadzenia informacji jest świadomość nakładów czasu i uwagi, jakie temu poświęcasz. Będziesz doskonale zdawał sobie sprawę, ile energii włożyłeś w tę pracę. Dzięki temu nie nabawisz się kompleksów, nie znając jakiejś książki, zespołu muzycznego czy filmu, o którym ktoś wspomni. Wystarczy Ci świadomość, że mógłbyś opowiedzieć o wielu innych ciekawych rzeczach, o których pewnie nie słyszeli Twoi rozmówcy. Zamiast się przejmować, dopytasz o szczegóły z intencją poszerzenia swojej wiedzy. Rozmowa może dzięki temu służyć wymianie informacji, a nie wzajemnemu utwierdzaniu się w utartych opiniach na dany temat.

Człowiek renesansu

Każdy z nas powinien poświęcać część swojego wolnego czasu na to, by samodzielnie zgłębiać wiedzę i kształtować własną opinię na różne tematy. Interdyscyplinarne spojrzenie jak nic innego pomaga patrzeć krytycznie i zniwelować ryzyko, że zostaniemy wyprowadzeni w pole, a także odnaleźć się w każdym środowisku. Jako osoba aspirująca do bycia świadomym obywatelem i dobrym towarzyszem nie masz właściwie alternatywy.

Nie musisz być wszystkowiedzący. Warto za to dążyć do ideału człowieka renesansu, posiadającego uniwersalną wiedzę i wiele umiejętności. Znajomość języków obcych, swobodne poruszanie się w sferze kultur i sztuki, a także zainteresowanie nauką bardzo przydają się w życiu. Co więcej, ludzie renesansu nie ograniczali się do teorii i faktów, lecz parali się też twórczością – muzyczną, poetycką, rzemiosłem. Takie zajęcia bardzo rozwijają człowieka i pomagają zrozumieć zgromadzoną wiedzę. Dlatego warto podążać tą drogą.

Pamiętaj jednak, by oprócz ogólnych zainteresowań mieć też jedną lub dwie dziedziny, na których skupiasz się szczególnie – swoje „koniki”. Staraj się być w czymś ekspertem, wręcz autorytetem w jakiejś dziedzinie, jej pasjonatem. Nawet jeśli nie osiągniesz tego celu, staniesz się specjalistą posiadającym dużą wiedzę, a to jedna z bardziej imponujących cech.

Podsumowanie

Otwieraj się na poznawanie świata i zgłębiaj wiedzę. Poszerzaj swoje horyzonty, ale nie w oderwaniu od rzeczywistości. Dzięki temu wyrobisz sobie solidne opinie, nienarzucone przez innych, i zyskasz szansę na podejmowanie w pełni świadomych wyborów. Nie da się tego przecenić w dojrzałym życiu. Za takimi osobami najchętniej podążamy i liczymy się z ich zdaniem. A skoro już mowa o otoczeniu, zastanówmy się przez chwilę nad relacjami z najbliższymi, nie tylko w kontekście prowadzenia z nimi dyskusji, ale też troski o nich.

Rozdział 3

Rodzina

Jakiś czas temu mówiliśmy sporo o odpowiedzialności i poczuciu obowiązku. Te cechy mają spore znaczenie dla naszych działań w życiu publicznym, przy rozwijaniu kariery zawodowej i budowaniu marki osobistej. Nie można o nich jednak zapomnieć w sferze prywatnej, czyli w odniesieniu do osób, na których nam najbardziej zależy. Choć relacje z najbliższymi mogą być w każdym przypadku nieco inne, to ogólne podejście gentlemana do nich zawsze będzie jednakowe.

Perspektywa rodu

Choć relacje międzyludzkie nie są przedmiotem tej książki, nie sposób się do nich nie odwoływać, choćby tylko pobieżnie. Stosunek do najbliższych jest jednak czymś więcej niż tylko zbiorem gestów, manier i kurtuazji, sposobem na podjęcie współpracy czy osiągnięcie uznania. Wyczuwali to już nasi przodkowie sprzed setek lat. Chociaż przez wieki wiele się zmieniło, rodzina jako wartość w XXI wieku nadal liczy się dla nas ogromnie.

Jeśli interesowałeś się kiedyś na przykład historią średniowiecznej Europy, na pewno zwróciłeś uwagę, jak istotny był dla ówczesnych elit ród. Kwestia ślubów, dziedziczenia, a także moralnego przywództwa w rodzinie była jedną z najważniejszych, o ile nie najważniejszą ze wszystkich. Samodzielne podejmowanie decyzji było mocno ograniczone, bo zbyt łatwo mogło zaburzyć ład czy nawet zniweczyć dotychczasowe osiągnięcia innych członków familii. Honor rodu, jego dobre imię, ułatwiał zdobywanie wartościowych urzędów, sprzymierzeńców i rynków. Dawał więc całkiem wymierne korzyści, a w związku z tym jego obrona była niezwykle ważna i leżała w interesie całej rodziny. To dlatego nieposłusznych członków ostro piętnowano, żeby zachować cześć i dobrostan ogółu.

Możemy się spierać o pobudki i zastanawiać, ile w tym było troski o członków rodu, a ile polityki. Trudno jednak nie ulec przekonaniu, że zwyczaje te wypłynęły z poczucia odpowiedzialności za swoich najbliższych i z chęci dbania o rodzinę jako całość, często z myślą o kolejnych pokoleniach. Nie znaczy to, rzecz jasna, że mamy postępować dokładnie tak samo również dzisiaj. W czasach, gdy z przynależnością do danej rodziny nie wiążą się już wielkie majątki i prestiżowe urzędy, miałoby to nawet wątpliwy sens. Nadal jednak jako zbiorowość możemy osiągnąć więcej niż jako jednostki, a chcąc dbać o rodzinne grono, musimy czasem dla jego dobra poświęcić nieco własnego.

Rozpad więzi

Żyjemy w czasach skrajnego dowartościowania indywidualizmu. Hasła związane z nieograniczonymi możliwościami stojącymi przed jednostką cieszą się ogromną popularnością. Nie wpływa to niestety dobrze na budowanie wzajemnych relacji, w tym rodzinnych, bo egoizm w jakimś stopniu zawsze jest cechą indywidualisty. Coraz częściej myślimy w kategoriach własnego dobra, nie zastanawiając się nad konsekwencjami dla naszej małej społeczności. Co gorsza, rzadko interesuje nas dłuższa perspektywa, nie podejmujemy więc refleksji nad konsekwencjami naszych działań. Bywa, że uznajemy rodzinę za coś danego na zawsze i tak oczywistego, że nie mamy skrupułów, by z niej czerpać, nie dając nic w zamian.

To interesujące, bo ostatnie dekady pokazały wyraźnie, że stąpamy po kruchym lodzie. Nasze rodziny się zatomizowały, zawęziły do najbliższych relacji rodziców z dziećmi i coraz rzadziej postrzegamy je w kategoriach wielopokoleniowych, rozgałęzionych familii. Ponadto nawet te mikrospołeczności wykazują rosnącą tendencję do rozpadania się na jeszcze mniejsze cząstki, które już nawet trudno nazwać zbiorowościami. Powodów takiego stanu rzeczy jest oczywiście wiele, a dowartościowanie indywidualizmu to zapewne nawet bardziej skutek niż przyczyna. Śmiem jednak twierdzić, że zamiast starać się zaradzić rozpadowi relacji rodzinnych, staramy się po prostu urządzić sobie wygodne lokum w nowej rzeczywistości.

Rezultatem jest coraz mniejsze poczucie oparcia w bliskich, wrażenie samotności, niepewność spowodowana brakiem wiary, że w razie kryzysu mamy na kogo liczyć. Słabnie więź z korzeniami, z których wyrastamy, a tym samym rosną problemy z określeniem swojej tożsamości. Brakuje nam autorytetów do naśladowania i sami nie jesteśmy pewni, jak postąpić, gdy to od nas oczekuje się, byśmy takimi wzorcami byli. Nienauczeni poświęcenia dla dobra ogółu, nie potrafimy zdobyć się na taki gest i odpuścić nieco z własnej wygody. Idąc dalej tą drogą, w końcu zapomnimy, do czego służyły bliskie relacje oparte na odpowiedzialności za siebie nawzajem. Jest to oczywiście ścieżka bylejakości, która powinna być obca mężczyźnie z klasą.

Odpowiedzialność i wsparcie

Przywołajmy więc pozytywny przykład, który warto naśladować. Podstawowa cecha, która powinna charakteryzować stosunek gentlemana do rodziny, to poczucie odpowiedzialności. I nie mam tu na myśli tylko relacji ojca z dziećmi i partnerką. Każdy członek tej grupy na miarę swoich możliwości za nią odpowiada. Jest to bowiem związek bazujący na wzajemnych korzyściach. Rodzina wspiera się emocjonalnie, finansowo, oferuje pomocną dłoń we wszelkich sprawach i broni, gdy zajdzie taka potrzeba. Jako dzieci czy młodzi ludzie nie poradzilibyśmy sobie sami, a jako dorośli wiedlibyśmy o wiele trudniejsze życie w pojedynkę.

Troska o dobro tej zbiorowości to tak naprawdę doglądanie dachu nad własną głową. Choć ma on wiele filarów, musimy dbać o każdy z nich, bo utrata któregokolwiek może grozić zawaleniem się całości. Oznacza to, rzecz jasna, sporo pracy i poświęcenia, bo czasem będziemy musieli zrobić to, co „trzeba”, a nie to, na co akurat mamy ochotę. Jest to też trudniejsze, gdy pozostali członkowie wspólnoty przejawiają mniejszy zapał, by przyłączyć się do pracy. Czasem bywa to tak uciążliwe, że uznajemy ten dach za zbyt duże obciążenie i decydujemy się na skromną parasolkę, którą możemy nieść sami, nie licząc się z innymi. Stajemy się wprawdzie niezależni, ale konsekwencje sięgają daleko i nie kończą się na tym, że już nie musimy dbać o inne filary dachu – pozostałych członków rodziny.

Odpowiedzialność to zatem świadomość, że w naszej małej zbiorowości możemy wzajemnie zaoferować sobie naprawdę wartościowe wsparcie. Jest to też gotowość, by w zamian za taką korzyść utracić nieco ze swojej wolności. Każdy rodzic przekonuje się o tym bardzo szybko. Ludziom młodym trudniej dostrzec tę zależność, dopóki wychowują się pod opieką rodziny i nie znają alternatywy. Dlatego tak ważną rolę odgrywają tu rodzice, którzy powinni swoim dzieciom dobrze wyjaśnić ten mechanizm w rozmowach i na własnym przykładzie oraz wpoić im poczucie odpowiedzialności za bliskich. Dzięki temu można budować zbiorowość, która uczciwie się wspiera i nie wykorzystuje słabszych.

Nadawanie wartości

Jeśli masz wątpliwości, czy Twoje starania mogą coś wnieść, kiedy relacje rodzinne kuleją, zwróć uwagę na tę prostą zależność. Jaką wartość ma coś, o co nikt nie dba? Niewielką, ma się rozumieć, bo gdyby było cenne, ktoś by się tym zajął. Prawda? Dbając o swoich bliskich, momentalnie nadajesz wartość relacji, która Was łączy. Niejako sprawiasz, że pojawia się ona przed Waszymi oczami jako coś namacalnego. Wspierając osoby starsze ze swojego grona, chorych i słabszych, opiekując się dziećmi, troszcząc się o swoją partnerkę, nadajesz znaczenie każdej z tych relacji, i to publicznie – Twoje starania odczuje zarówno druga strona, jak i pozostali członkowie zbiorowości. W ten sposób swoim przykładem pokazujesz wartość rodziny i zachęcasz do naśladowania.

Nie dopuszczaj też do sytuacji, w której ktoś jawi się jako męczennik rodziny, a więc poświęca się dla niej w dużym stopniu, nie otrzymując podobnego poświęcenia od pozostałych. W dłuższej perspektywie jest to szkodliwe dla tej małej społeczności i uczy, że należy szukać sobie opiekuna, a niekoniecznie być opiekunem, bo to niewdzięczna rola. Niestety nieraz w takiej roli stawiane są, a czasem też stawiają siebie same, kobiety, przyjmując model zachowania zwany czasem „matką Polką”. Choć odwołuje się on do czegoś tak wartościowego jak ideał miłości macierzyńskiej, prowadzi do rozgoryczenia, jeśli oznacza opiekę nad roszczeniowymi obibokami. Nigdy nie bądź jednym z nich, staraj się być wsparciem i otwarcie krytykuj tych, którzy tylko biorą, nie dając nic w zamian.

Nie zamierzam tu jednak wskazywać, jaki model relacji między członkami rodziny jest właściwy czy słuszny. Najważniejszy jest wzajemny szacunek, dlatego wpychanie kogoś w niechcianą rolę, czy to przez członka tej zbiorowości czy też przez autora niniejszej książki, mija się z tym ideałem. Kluczowe jest więc dobranie sobie partnera tak, by obie strony czuły się usatysfakcjonowane, a nie sprawdzanie, kto skuteczniej przeforsuje własną wizję rodziny. Ta relacja nie może być walką, bo walka prócz zwycięstwa jednego z uczestników przynosi też wyniszczenie drugiego i poczucie klęski.

Toksyczne relacje

Dochodzimy tu do najczulszego punktu – konfliktów i toksycznych związków w rodzinie. Możliwe, że już wcześniej zadawałeś sobie pytanie: „Ale co, jeśli w rodzinie nie da się dojść do porozumienia?”. To bardzo słuszna uwaga. Niestety nie ma prostej odpowiedzi. Każdy z nas jest zbiorem pewnych wątpliwości, sprzeczności i problemów wewnętrznych. Nieraz przez długie lata potrafimy sobie z nimi radzić, aż w pewnym momencie kiełkuje z nich coś, co może zagrozić relacjom z bliskimi.

Najmniejszym problemem jest, gdy przydarzy się to nam samym. Jeśli jesteśmy świadomymi i dojrzałymi ludźmi, mamy szansę w porę zauważyć kłopoty, omówić je z kimś i poszukać pomocy, zanim sami staniemy się źródłem toksycznych relacji. Większy problem pojawi się, gdy dotknie to kogoś z naszych bliskich, kto skutecznie doprowadzi do erozji relacji rodzinnych, braku zaufania i wzajemnej niechęci, a przy okazji nie dopuści do siebie myśli, że sam może potrzebować pomocy.

Niestety nie zawsze jesteśmy w stanie zaradzić takim sytuacjom i nie ma w tym naszej winy. Możemy się jednak starać ratować pozostałe relacje, nie pozwalając, by uległy dalszemu rozpadowi. Pracując nad nimi, być może zyskamy trochę czasu, a ten niekiedy potrafi łagodzić podobne napięcia. Może jeszcze nie wszystko stracone i nie należy rezygnować? Z drugiej strony, pozostawanie na siłę i na własną szkodę w toksycznej relacji, w której nie jesteśmy szanowani, to żadne rozwiązanie. Jak bowiem kształtować wówczas obraz zdrowego związku w oczach młodszego pokolenia? Dojrzała i odpowiedzialna osoba, rzecz jasna, wykorzysta dostępne sobie narzędzia, by ratować sytuację, ale powinna też umieć spokojnie ocenić, kiedy należy powiedzieć „dość”. Nikt jednak Ci nie wskaże, który to moment. Niestety nie ma gotowych rozwiązań.

Przyjaciele

Nie możemy w tym rozdziale pominąć przyjaciół. Towarzyszą nam przez całe życie, a w tych bardziej zagmatwanych momentach mogą wręcz pełnić funkcję właściwej rodziny. Rodzina to bowiem coś więcej niż więzy krwi czy ceremonie, dlatego odpowiedzialność i poczucie obowiązku, o których pisałem powyżej, dotyczą każdego grona, w którym chcemy budować bliskość i wzajemnie się wspierać.

Dbaj więc o przyjaźnie, ale miej świadomość, że ludziom łatwiej przychodzi zrywanie tych więzi i zamiana ich na nowe niż w przypadku relacji rodzinnych. Kiedy jednak trafisz na właściwych ludzi, będziesz miał przy sobie skarb godny pozazdroszczenia.

Podsumowanie

Dbaj o swoich bliskich. Dzięki temu nadasz znaczenie tym relacjom i pokażesz, że są one wartościowe, a tym samym zachęcisz innych do podążania tą drogą. Relacje rodzinne pełnią wyjątkową funkcję i przynoszą grupie najwięcej korzyści, dlatego skup się na nich szczególnie. Dawaj dobry przykład zwłaszcza młodemu pokoleniu, któremu najbardziej brakuje takich wzorców. Nie zapomnij jednak o przyjaciołach. Jeśli chcesz zawsze na nich polegać, czuj się odpowiedzialny również za nich. Jedną z rzeczy, które mogą Was spajać, są wspólne tradycje. Poświęćmy im zatem nieco uwagi.

Rozdział 4

Tradycje

Tradycje wydają się nierozerwalnie związane z gentlemanami. Czyż nie sięgamy do nich, choćby szukając XXI-wiecznego odpowiednika tego klasycznego już ideału? Tradycje mają jednak o wiele szersze znaczenie. Do tego kręgu należy przecież także wątek naszych korzeni, pamięci, kultury, a nawet patriotyzmu. Poszukajmy więc odpowiedzi na pytanie: jaki stosunek do tradycji powinien mieć gentleman?

Postęp kontra trwanie

Od lat odnoszę wrażenie, że nasza teraźniejszość nie jest dobrym czasem dla przeszłości. Żyjemy w epoce dość instrumentalnego korzystania z historii. Czerpiemy z niej pełnymi garściami, by przetwarzać różne elementy i produkować z nich coś nowego. To częsta praktyka twórców dzieł kultury. Autorzy książek, filmów czy gier wiedzą dobrze, że egzotyka przeszłości jest bardzo pociągająca dla odbiorców. Takie zabiegi stosują również ludzie, którzy chcą nas do czegoś przekonać. Politycy, marketingowcy czy mówcy wykorzystują wybrane wątki z historii, by poprzeć swoje argumenty.

Wydaje się, że w świecie nastawionym na „postęp” zdewaluowaliśmy „trwanie”. Pamięć o tym, co minione, świetnie wspiera naszą wizję nowoczesności, ale sama w sobie nie ma większego znaczenia. Można nawet powiedzieć, że dziś „trwanie” jest postrzegane jako coś negatywnego. W końcu kamień, który się nie toczy, porasta mchem. Kto nie idzie do przodu, ten się cofa. Kto się nie rozwija, pozwala, by wyprzedzili go inni.

Przyjmując taką perspektywę, trudno znaleźć miejsce dla korzeni, tradycji i pamięci o tym, skąd się wzięliśmy. Trudno o cierpliwość dla kultywowania starych zwyczajów i symbolicznych powrotów do sfer, z którymi związaliśmy się dawno temu. Łatwo natomiast poświęcić się szybkiej konsumpcji, nie myśleć o konsekwencjach i ślizgać się po świecie, w którym nie mamy swojego punktu zaczepienia.

Dziś coraz częściej zdarza się, że rodzice nie widują swoich dzieci, bo te mieszkają na drugim końcu świata. Dziadkowie nie opiekują się wnukami, a wnuki nie mają jak obserwować rodziców opiekujących się dziadkami. Starość przestaje być elementem naszej rzeczywistości. Na cmentarzach mijamy coraz więcej zapomnianych grobów, a domy jednorodzinne są wyburzane pod nowoczesne apartamentowce. Przeprowadzamy się tam, gdzie czeka na nas lepsza praca, nie czując żadnego związku z nowym miejscem. Nie zamierzamy też o nie dbać i porzucimy je, gdy tylko znajdziemy lepszą posadę. Dla nas te decyzje pozostają jeszcze kwestią mniej lub bardziej świadomego wyboru, lecz dla naszych dzieci staną się już dobrze znaną normą. Świat korzeni będzie dla nich egzotyką.

Gdzie są nasze korzenie?

Mimo wszystko nie mogę się wyzbyć przekonania, że solidne gmachy wymagają mocnych fundamentów. Czasem faktycznie jesteśmy zmuszeni, by zbudować coś od nowa, i te fundamenty musimy po prostu sami stworzyć. Niekiedy jednak ulegamy wrażeniu, że korzenie nas ograniczają, a więc musimy je wykopać i odciąć, żeby pójść dalej. Takie rewolucyjne podejście zawsze przyciąga wielu zwolenników, zafascynowanych wizją rozpoczynania od zera, ale historia uczy, że powrót do korzeni jest zazwyczaj nieunikniony. Przynajmniej w jakimś stopniu potrzebujemy ich, by móc się zdrowo rozwijać. Nasza tradycja, kultura, historia, choćby najskromniejsze zwyczaje – to wszystko nadaje kształt nienamacalnemu konstruktowi, jakim jest tożsamość. Tej ostatniej potrzebujemy natomiast, by móc określić siebie w sferze duchowej, tak jak odbicie w lustrze pomaga nam zobaczyć swoje ciało.

Mimo to dla nas, ludzi XXI wieku, podejście elit z dwudziestolecia międzywojennego do przodków, herbów, nazwisk, dziejów rodu, pamiątek, tradycji i tym podobnych może się wydawać irracjonalne i przesadnie nadmuchane. Sami bowiem nie czujemy potrzeby sięgania pamięcią głębiej niż na trzy–cztery pokolenia wstecz. I o jakich herbach czy dziejach rodu mówimy?! Przecież zdecydowana większość z nas wywodzi się ze środowisk, w których takie rzeczy praktycznie nie istniały albo, co gorsza, pamięć o nich została zatarta przez dziadków z obawy przez represjami komunistycznego reżimu.

Historia naszego kraju faktycznie nie sprzyjała zachowywaniu pamięci o rodzie, mocno komplikując losy przodków, rzucając nimi w różne rejony Polski, Europy czy świata. Wojny światowe zniszczyły większość pamiątek i uśmierciły wielu z tych, którzy mogli opowiedzieć co nieco o prapradziadkach. W czasach PRL-u ocalali woleli się natomiast nie wychylać z przeszłością, która mogła wzbudzić podejrzenia władz. Słowem, jesteśmy mocno okaleczeni w tej sferze. Warto o tym pamiętać, gdy mówimy, że dzisiaj takie sprawy jak historia, dzieje rodziny czy lokalne zwyczaje nie mają znaczenia, bo w dużej mierze to bardziej akceptacja zastanej sytuacji niż świadomy wybór.

Powroty do domu

Tradycję moglibyśmy porównać do domu rodzinnego dla społeczności. Miejsca, które dobrze znamy i w którym dobrze się czujemy. Lubimy do niego wracać, doceniamy relacje łączące nas z innymi domownikami, nawet jeśli minęły lata od poprzedniego spotkania. Takie powroty są dla nas możliwe w najróżniejszych grupach, niezależnie od ich wielkości – w naszej rodzinie, gdy usiądziemy do wspólnego śniadania w niedzielę, w społeczności lokalnej, gdy wraz z nią zorganizujemy doroczny festyn, a także w gronie przyjaciół, z którymi po latach wzniesiemy dokładnie ten sam toast co za młodu. I również wtedy, gdy poczujemy tę dziwną więź z całym narodem podczas tradycyjnych obchodów wspólnego święta.

Kiedy postrzegamy takie relacje jako coś dla nas wartościowego i przypominającego schronienie, łatwiej nam się zmobilizować, by nie tylko okazać troskę i odpowiedzialność za rodzinę i przyjaciół, ale także patriotyzm, w wymiarze lokalnym czy narodowym. Palącym problemem obecnych czasów jest brak poczucia związku i brak wiary, że nasze działania mogą coś zmienić. Tymczasem w wielu z nas nadal tli się tęsknota za taką więzią. Często nawet drobny gest potrafi na nowo obudzić zapał w otoczeniu.

Pamiętaj, że dopiero troska o tradycję w takim właśnie codziennym wymiarze daje Ci mandat do tego, by krytykować ludzi, że dziś mimo wszystko idą w innym kierunku. Ktoś, kto nie stara się kultywować lokalnych tradycji i nie pielęgnuje zwyczajów swojej społeczności, nie powinien narzekać, że nic nie zmienia się na lepsze.

Nasze dziedzictwo

Wróćmy do pytania głównego: „Jaki stosunek do tradycji powinien mieć gentleman?”. Czy musi poznawać rodzimą kulturę, kultywować zwyczaje lokalnej społeczności, rozeznawać się we własnej historii? Innymi słowy, czy powinien dbać o swoje korzenie? Sądzę, że zadaniem mężczyzny z klasą jest troska o swoje środowisko, na które składają się ludzie, przestrzeń wokół i sfera metafizyczna, czyli szeroko rozumiana tradycja i kultura. To po prostu kwestia odpowiedzialności za to, co znajduje się pod naszą opieką, nawet jeśli jakaś instytucja stara się nas przekonać, że wykona tę pracę sama.

Jedna z głównych zasad gentlemana mówi, że powinien dbać o swoich towarzyszy, a zwłaszcza osoby, którymi się opiekuje. Należy ją jednak rozumieć szerzej, jako nakaz troski również o całą swoją rodzinę i przyjaciół. Powinien też opiekować się swoim lokalnym otoczeniem. Jest mu to po prostu winien, ponieważ wiele mu zawdzięcza, będąc jego częścią. Język, dziedzictwo kulturowe czy też zwyczaje regionalne to rzeczy warte zachowania i pielęgnowania jako podstawy tożsamości i więzi zapewniających nam mocny grunt pod nogami. Takie postępowanie nie stoi oczywiście w sprzeczności z jednoczesnym poszerzaniem swoich horyzontów i poznawaniem świata w globalnej skali.

Tak zwany lokalny patriotyzm, rozumiany jako odpowiedzialność i dbanie o okolicę, powinien być więc dla nas czymś oczywistym. Co więcej, nie należy przechodzić obojętnie obok kwestii związanych z regionem czy całym państwem. W końcu żyjemy w nim, a przyszłość kolejnych pokoleń jest w naszych rękach i zależy od naszych działań. Po prostu jeśli funkcjonujemy w jakiejś grupie, powinniśmy poważnie traktować obowiązek dbania o to środowisko. Oczywiście w miarę naszych możliwości i nie ustępując osobom, które wmawiają nam, że mają monopol na jedyny poprawny patriotyzm, niezależnie od skali – lokalny, państwowy czy globalny.

Każdy z nas jest winny swojemu otoczeniu choćby opiekę. Nie oszukujmy się – żyjemy w czasach, w których dbanie wyłącznie o siebie, choć popularne, nie jest w żaden sposób uzasadnione. Nawet jeśli dążymy do postępu, musimy pamiętać, skąd przyszliśmy.

Podsumowanie

Budowanie własnej tożsamości bez korzeni jest niewykonalne. Dbaj więc o tę sferę i nie pozostawiaj jej bylejakości, bo z czasem zblednie i całkiem się rozmyje. Traktuj tradycje, zwyczaje i historię jako ważne elementy, które pozwalają Ci zrozumieć, kim, gdzie i dlaczego jesteś. Nie miej też oporów przed inicjowaniem nowych tradycji w gronie rodzinnym lub z przyjaciółmi. Na takim przykładzie najłatwiej zauważyć, jak szybko spajają one grupę. Choć mówimy tu o sprawach, które niekiedy niosą ze sobą ogromny ładunek emocjonalny, nie powinieneś tracić wobec nich dystansu, żeby uniknąć patosu. Warto bowiem zachować zdrowe podejście nawet do bardzo ważnych spraw.

Rozdział 5

Optymizm

Doskonale wiem, że poruszam w tej książce wiele tematów dużego kalibru i rysuję obraz mężczyzny z klasą skupionego na bardzo istotnych sferach swojego życia, otoczenia, kultury. Słowo „odpowiedzialność” padło tutaj już wiele razy. Niemniej to wszystko nie musi, a nawet nie powinno się kłócić z luzem, radością i optymizmem. Dystans do siebie i do życia może znacząco uprzyjemnić drogę mężczyzny z klasą.

Niepozorny czynnik

Optymizm to cecha bardzo niepozorna, a jednak mająca ogromny wpływ na nasze nastawienie do życia i relacje z ludźmi. Przypomnij sobie tych znajomych, którzy sporo się uśmiechają, nie narzekają i szczerze się cieszą. Pomyśl, jak się czujesz po spotkaniu z nimi albo nawet na samą myśl, że moglibyście się teraz umówić. To przyjemne uczucie, prawda?

Radość ma bowiem niesamowitą moc zarażania innych. Swoją drogą smutek ma tę samą właściwość, ale nim akurat nie chcemy obdarowywać otoczenia. Dlatego właśnie osoby, które potrafią stroić sobie żarty, śmiać się, myśleć pozytywnie, czy po prostu witające nas szczerym uśmiechem, to skarb. Tacy znajomi to istna elektrownia, bez pytania obdarzająca ludzi wokół energią i dodająca im skrzydeł. Nawet jeśli nie podają nam gotowych rozwiązań naszych problemów ani pomocnej dłoni, po prostu najzwyczajniej w świecie napawają optymizmem, z którym już sami najlepiej wiemy, co zrobić.

Wesołek w salonie

Stereotypowo gentlemana raczej nie wiąże się z modelem człowieka tryskającego humorem, ale nie dlatego, że tkwi między nimi jakaś zasadnicza sprzeczność. Zazwyczaj opisując gentlemana czy myśląc o nim, odwołujemy się do zasad, empatii, elegancji i wielu ograniczeń, które pomagają mu uniknąć niezręcznych sytuacji. Radość z reguły pomijamy, bo jak wspomniałem, optymizm jest tak niepozorną cechą, że często o niej zapominamy i bagatelizujemy ją. A mimo to połączenie wzorców gentlemana z radością i poczuciem humoru daje jeden z najbardziej pożądanych ideałów mężczyzny – pełen wyczucia, szacunku dla innych, a jednocześnie taki, który potrafi rozbawić i poprawić nastrój. Tego rodzaju człowiek przyciąga do siebie przyjaciół i towarzyszki życia, bo daje poczucie komfortu i zrozumienia.

Prawdę mówiąc, śmiech jest często też najskuteczniejszym sposobem wyjścia z niezręcznych sytuacji. Pomaga zatrzeć złe wrażenie po gafie, bo pokazuje, jak mało była istotna. Pozwala rozładować napięcie. I co najważniejsze, skraca dystans między uczestnikami spotkania, a to z kolei pozwala pozbyć się wielu wstępnych konwenansów.

Rzecz jasna, wymaga to sporego wyczucia, bo z różnymi osobami będziemy żartować zupełnie inaczej. Osoby zdobywające sympatię towarzystwa humorem często balansują na krawędzi dobrego smaku i nierzadko zdarzają im się wpadki, ale śmiech pozwala wiele im wybaczyć, a nawet wzbudzić wdzięczność za to, że przełamywanie lodów mamy już za sobą. Z kolei gdy popełnią gafę, dzięki dystansowi do siebie zażartują z własnego zachowania, ubiegając reakcje innych.

Dystans do siebie

Gdy bardzo się starasz, doskonalisz, nadajesz znaczenie drobnym sprawom, możesz ulec tendencji do tracenia z oczu idei, która Cię prowadzi. Niekiedy zapomnisz na przykład, że choć podjąłeś decyzję o wyborze jednej z dróg życiowych, inni mogli podjąć całkiem odmienną. Że Twoje zasady i wartości nie muszą być uniwersalne. Że w niektórych kwestiach możesz się mylić. Albo że nie każdy będzie umiał odczytać Twoje samopoczucie, oczekiwania czy intencje. I nie wpadniesz też zbyt szybko na myśl, że „występki” innych przeciwko Twoim zasadom wcale nie muszą wynikać z braku szacunku. Czasem nawet bywa wręcz przeciwnie!

W takich chwilach bardzo przydaje się optymistyczne nastawienie, które pomaga nabrać do siebie trochę dystansu. Często przynosi to wręcz zbawienne skutki. Dystans pozwala bowiem zauważyć, że niektóre z Twoich wyborów są tylko kwestią formy. Pozostaje ona spójna z Twoimi wartościami i sprawia Ci przyjemność, ale mogłaby być też inna i nadal spełniałaby te same warunki. Dystans ułatwia przyjęcie z uśmiechem kąśliwej uwagi i zgrabne odbicie piłeczki, bez cienia złości ani chęci rozpoczęcia bitwy na słowa. Pozwala też spojrzeć na swoje prawdy, opinie i świętości jak na coś, co nie musi być uniwersalne i niezmienne. Dzięki dystansowi wysłuchasz krytyki do końca i nie odbierzesz jej jako ciosu w samo serce, a nawet rozważysz, w jakim stopniu jest słuszna.

Nieraz niestety własne przekonania bywają balastem, który, gdy traktujemy je zbyt poważnie, utrudnia poruszanie się wśród ludzi. Zdaje nam się bowiem, że rozmawiając o swoich poglądach z humorem, jakoś im zaprzeczamy. Ale tak wcale nie musi być. W końcu rzeczy, którymi się otaczasz, i opinie, które wyrażasz, nie są doskonałe. Niekiedy zdobywałeś je z trudem, ale to nie znaczy, że są idealne, choć dla Ciebie zawsze będą niosły wielką wartość. Zresztą nie ma konieczności, byś o prawdziwych świętościach z kimkolwiek rozmawiał – jest mała szansa, że trafisz na rozmówcę o takim samym podejściu. Znalezienie w sobie przestrzeni, w której nie musisz pozostawać śmiertelnie poważny, a jednak nadal wyznajesz swoje wartości, ma bardzo oczyszczający wymiar i ułatwia relację z samym sobą oraz z innymi ludźmi.

Pamiętaj jednak, że fakt, iż ktoś oceni Twoje zachowanie jako trzymanie „kija w tyłku”, nie znaczy, że ma rację. Niestety dziś bagatelizuje się mnóstwo spraw, a poziom żartów pozostawia wiele do życzenia. Uważam, że człowiek z klasą musi umieć także żartować z klasą. Możesz w ten sposób wyznaczać jakieś standardy, a w razie różnicy poglądów na tę sferę zmienić temat lub nawet towarzystwo.

Życzliwość i zdrowy luz

Gdy odnajdziesz optymizm i dystans do siebie, odkryjesz też wyrozumiałość dla cudzych potknięć i błędów. Życzliwość bierze się właśnie ze zdrowego luzu. Zaczynamy od siebie, później nabieramy go wobec rzeczywistości i w końcu wobec ludzi. Ich potknięcia nie oznaczają końca świata, tak samo jak Twoje. Są tylko etapem, który trzeba przejść. Niektórym zajmuje to mniej czasu, ale inni potrzebują go więcej. Jeśli z kolei ktoś umyślnie stara się popsuć Ci humor, pamiętaj, że on ma już popsuty, ale Ty nie musisz się temu poddawać. W końcu to nie w Twoim zachowaniu leży problem.

Zdecydowanie częściej będziesz jednak spotykał osoby, które chciały dobrze, ale może nie do końca udało im się osiągnąć pożądany rezultat. Z takim założeniem powinieneś filtrować przytrafiające Ci się zdarzenia. Lepiej więc, by Twoją pierwszą reakcją był raczej uśmiech, a nawet chęć do wspólnego wyśmiania wpadki niż agresja i walka o swoje. Zaoszczędzi Ci to wiele stresu w życiu, ale też przysporzy licznych przyjaciół, którzy będą mogli poczuć się przy Tobie komfortowo. Twój uśmiech, serdeczność i poczucie humoru pierwsze przyjdą im do głowy, gdy pomyślą o spotkaniu z Tobą.

Zaraźliwe narzekanie

Unikaj dzielenia się negatywnymi emocjami. Narzekanie, choć przynosi coś w rodzaju ulgi, tylko pogarsza sprawę i dołuje wszystkich uczestników rozmowy. W dłuższej perspektywie będziesz postrzegany jako malkontent, z którym warto się spotkać, gdy chcemy się pogrążyć w smutku i poczuciu bezsilności, ale zaproszenie do wspólnej zabawy dostanie ktoś inny. Staraj się więc unikać przeciągania negatywnego tonu. Nawet w dołku szukaj pozytywnych stron i nie nadużywaj cierpliwości przyjaciół, którzy okazali chęć, by Cię wysłuchać.

Gwarantuję, że narzekanie wchodzi w krew i z czasem zaczyna dominować w rozmowie, nadając jej ton, nawet bez szczególnego powodu. Dawanie sobie wzajemnego oparcia w bliskich relacjach jest bardzo ważne, dlatego zarówno powinieneś słuchać, jak i masz prawo oczekiwać, że zostaniesz wysłuchany. Jednakże potrzebę narzekania najlepiej maksymalnie skumulować i szybko wyrzucić z siebie to, co złe, aby następnie zacząć szukać wyjścia z dołka.

Choć pewnie wolelibyśmy, żeby odbywało się to w bardziej metafizyczny i niezależny od nas sposób, gorycz czy smutek nie znikają jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Niemniej najbardziej pocieszający jest fakt, że w dużej mierze to my mamy wpływ na nasz nastrój. Świadomie ćwicząc się w optymistycznym patrzeniu na świat, dystansowaniu się wobec rzeczy mało istotnych i akceptując niedoskonałości, budujemy w sobie najlepszą ochronę przed nieprzyjemnymi zdarzeniami i zawsze mamy narzędzia do szybkiego wychodzenia na prostą.

Podsumowanie

Choć na co dzień zajmujemy się wieloma istotnymi sprawami, nie ma powodu, by pogrążać się w przesadnej powadze. Dystans do siebie i optymizm przekonają do Ciebie ludzi, bo radość przyciąga, a dojrzały mężczyzna z klasą, z którym można się pośmiać, to jeden z najatrakcyjniejszych modeli człowieka, jakie ma do zaoferowania dzisiejsze społeczeństwo. Jeszcze ważniejsze jest jednak to, że nauczysz się żyć w zgodzie ze sobą i tym, co przyniesie Ci los.

Rozdział 6

Samotność

Mężczyzna z klasą musi umieć się odnaleźć w towarzystwie, lecz sporą część naszego życia zajmuje też samotność. Budzi ona najczęściej negatywne skojarzenia z czymś, czego chcielibyśmy za wszelką cenę unikać, ale jeśli dobrze ją wykorzystasz, możesz wiele zyskać. Zamiast więc walczyć z samotnością, powinieneś się z nią zaprzyjaźnić. Przyda Ci się w tym celu wiele umiejętności, o których już pisałem: dystans do siebie, cierpliwość, funkcjonowanie na zwolnionych obrotach, ale także otwartość na własne emocje i wyciąganie z nich lekcji.

Odcienie samotności

Samotności możemy doświadczyć na wiele sposobów i w różnych wariantach. Czasem będzie to po prostu chwila dla siebie, kiedy uda Ci się wyciszyć i skupić na swoich problemach, zadaniach czy planach. Zamkniesz się w czterech ścianach, schowasz telefon, wyłączysz muzykę, żeby nic Cię nie rozpraszało. Gdy masz twardy orzech do zgryzienia, atmosfera sprzyjająca medytacji ułatwi znalezienie rozwiązania.

Czasem będzie to samotnie spędzany czas w podróży, w kinie czy przy uprawianiu hobby. Mimo że nie masz u boku nikogo, z kim mógłbyś podzielić się wrażeniami lub kogo mógłbyś zapytać o zdanie, ten moment pozwoli Ci wyostrzyć zmysły, zauważyć detale, które w przeciwnym razie umknęłyby Twojej uwadze. Teraz możesz spojrzeć na pewne sprawy z dystansu, ujrzeć sens całości i przemyśleć go na spokojnie, we własnym tempie.

Niekiedy będzie to też samotność wśród innych osób. Dopóki jesteś niezależny i tej niezależności potrzebujesz, taki stan pozwoli Ci zbudować pewność siebie i wiarę w swoje możliwości. Samostanowienie jest czymś bardzo wyzwalającym, zwłaszcza po okresie zależności od kogoś. Niemniej ten rodzaj samotności może być najbardziej bolesny. Bywa, że otaczają Cię ludzie, którzy mają do kogo wrócić, gdy Ty pozostaniesz sam. Bywa też, że czujesz się samotny przy osobach niegdyś bliskich i zaufanych, ale dziś niewykazujących zrozumienia.

Niektóre z tych rodzajów samotności bywają wręcz pożądane. Czasem potrzebujemy odpoczynku od innych ludzi niczym tlenu. Hałas, szum i chaos utrudniają nam rozeznanie, co się dzieje wokół, dlatego uciekamy w odosobnienie. Zdarza się też odwrotnie – kiedy poszukujemy towarzystwa bratniej duszy, ale nigdzie nie możemy jej znaleźć. Koniecznie chcemy się z kimś podzielić jakąś myślą, ale otacza nas pustka. W takich momentach będziemy przeklinać samotność. Każda podobna sytuacja pozwala nam jednak sporo się nauczyć o sobie samych, a ta wiedza i doświadczenie z pewnością przydadzą się w życiu nie raz.

Uważność

Największą zaletą samotności jest to, że pomaga nam ukształtować w sobie tak zwaną uważność, jedną z bardziej wartościowych cech człowieka z klasą. Uważność to umiejętność wyłapywania w otoczeniu detali, które umykają zabieganym ludziom. Dzięki temu możesz bardziej docenić piękno świata wokół, lepiej zrozumieć drugiego człowieka i zauważyć zmiany zachodzące w Tobie. Gdy pędzisz przed siebie w codziennym życiu, nieustannie pozostajesz w interakcjach z innymi, a wolne chwile zapełniasz hałaśliwą rozrywką, nie jesteś w stanie nauczyć się obserwacji otoczenia.

Kiedy zaś nic nie walczy o Twoją uwagę, stajesz się zewnętrznym widzem teatru, jakim jest świat wokół. Dopiero wtedy możesz dostrzec piękno – w przyrodzie, dziełach sztuki, obyczajach czy ludziach w ich najzwyklejszym wydaniu. Masz czas na nieskażone pośpiechem czy emocjami zastanowienie i sformułowanie opinii. Możesz zrozumieć, jak małe są Twoje problemy w gąszczu problemów każdej istoty wokół. Mało co pozwala tak skutecznie budować dystans do siebie.

Samotność kształtuje w człowieku nie tylko uważność pomagającą mu właściwie obserwować świat. Uczysz się dzięki niej również skupiać myśli na jednym problemie, rezygnując z prób załatwienia kilku spraw naraz. Stajesz się spokojniejszym człowiekiem, z opanowaniem reagującym na zachodzące zdarzenia. To znakomite ćwiczenie cierpliwości, pozwalające zrozumieć, że wszystko potrzebuje swojego czasu.

Samodzielność

Samotność pomaga się stać dojrzałym mężczyzną. To w momentach, kiedy jesteś zdany na siebie, uczysz się radzić sobie z najróżniejszymi przeciwnościami. Mając zawsze w zasięgu ręki jakąś pomoc, nigdy nie będziesz wiedział, czy sam byłbyś w stanie pokonać przeszkody, a co za tym idzie, Twojej pewności siebie brakowałoby podstaw do rozwoju. W samotności stajesz się samodzielny w kuchni, przy dbaniu o swoje rzeczy, dokonywaniu wyborów, ratowaniu z opresji i tak dalej. Każde z takich wyzwań stwarza okazję, by nabrać pewności, że poradzisz sobie też z kolejnymi, większymi i bardziej skomplikowanymi problemami. Daje Ci wiarę, że jesteś w pełni samodzielny, a towarzystwa szukasz, bo masz na nie ochotę, a nie dlatego, że bez niego nie przetrwasz.

Nie uciekaj zatem od samotności! Ucz się przebywać sam ze sobą, bez poczucia mrożącej krew w żyłach pustki. Nie włączaj telewizora, radia ani komputera, żeby zamaskować brak kogoś do rozmowy. Nie sięgaj po smartfon. Nie zagłuszaj swoich myśli muzyką płynącą ze słuchawek. Poszukaj naturalnej ciszy, dźwięków otoczenia, tego szumu, który mimo wszystko nie drażni zmysłów. Niezależnie od tego, czy zostaniesz w domu, wyjdziesz do lasu czy wmieszasz się w tłum na ulicy, pozwól, by towarzyszyła Ci samotność.

Dzięki temu lepiej zniesiesz samotność wśród ludzi. W sytuacjach, gdy otaczać Cię będą pary, zaakceptujesz te różnice i będziesz w pełni naturalnie przebywać w takim towarzystwie, bez wylewania z siebie żalu i goryczy. Pamiętaj, że ludzie wokół też kiedyś doświadczyli samotności, ale dla każdego z nas jest ona jedynie etapem, który mija, jeśli tylko idziemy naprzód, a nie zatrzymujemy się w nim i pogrążamy.

Gentleman introwertyk

Zaprzyjaźnienie się z samotnością to ważny krok, zwłaszcza dzisiaj, gdy relacje międzyludzkie stają się coraz bardziej kruche i powierzchowne. Internet skrócił dystans między ludźmi i umożliwił kontakty liczone w setkach i tysiącach, ale w masie znajomości zatraciliśmy ich głębię, co także osłabia lojalność. Wydaje się, że przy takich możliwościach mniej doceniamy każdą relację z osobna, wierząc, że w parę sekund możemy ją zastąpić kolejną. Powoli coraz bardziej zamykamy się w sobie, nie dopuszczając innych zbyt blisko, a w rezultacie uczucie osamotnienia tylko się pogłębia.

Coraz chętniej uznajemy się za introwertyków, żeby uzasadnić ten stan, a nawet usprawiedliwić swoją narastającą bierność. Tymczasem samotność jest powszechnym doświadczeniem, które musimy oswoić, żeby nic nie przysłoniło nam jej prawdziwego obrazu. Każde osamotnienie stanowi bowiem tylko etap w naszym życiu. Kiedy dopuścimy do siebie innych ludzi i zatroszczymy się o te relacje, ten etap w końcu minie. Najgorsze, co możesz zrobić w takiej sytuacji, to dojść do wniosku, że jesteś skazany na samotność, i pogrążyć się w marazmie.

Niemal każdy z nas ma w sobie coś z introwertyka, ale wykazujemy też skłonności ekstrawertyczne. Nie ma idealnych, skrajnych przypadków. Wiele też zależy od aktualnej sytuacji w życiu. Najlepiej więc porzucić myślenie w kategoriach intro- czy ekstrawersji, zdobyć cenne doświadczenie w samotności, skupić się na samorozwoju i iść dalej, nie oglądając się za siebie. Nie tylko wyjdziesz z tego wtedy obronną ręką, ale też wiele zyskasz i w przyszłości podobne zdarzenia nie będą Cię wyprowadzać z równowagi na dłużej, niż powinny.

Podsumowanie

Samotność ma wiele twarzy. Bywa wymuszona albo z wyboru. Inaczej odczuwa się ją, ślęcząc nad jakimś projektem, inaczej podróżując z dala od domu, a jeszcze inaczej świętując w gronie zaprzyjaźnionych par. Zawsze jednak może nas rozwinąć i wiele nauczyć. Nie trzeba się jej panicznie bać ani uznawać za coś ostatecznego. To przecież tylko etap, a nie piętno. Podobnie jest z jeszcze ciemniejszymi okresami w życiu, na które również lepiej przygotować się zawczasu.

Rozdział 7

Depresja

Poczucie osamotnienia, braku celu i sensu może przybrać jeszcze jeden skrajny wymiar. Bardzo często w naszych głowach tkwi przekonanie, że mężczyzna musi umieć sobie poradzić w niemal każdej sytuacji, że nie może się zbyt łatwo poddawać, a w chwilach kryzysu powinien wziąć się w garść. Dlaczego więc tak wielu obecnie odpuszcza, załamuje się i popada w depresję? Zamykając księgę dotyczącą rozwoju, przyjrzyjmy się kwestii zaradności i stawiania czoła współczesnym zagrożeniom.

Czy to jakaś „moda”?

Na kartach tej książki wielokrotnie krytykowałem zachodzące w dzisiejszym społeczeństwie zmiany, utrudniające nam rozwój osobisty, budowanie swojej tożsamości i relacji z innymi ludźmi. Problemy związane z depresją z pewnością należą do takich zjawisk. Osoby nią dotknięte często nie mają siły do działania, nie widzą sensu, by cokolwiek zmieniać, a przebywanie w towarzystwie innych ludzi jest dla nich przykrym obowiązkiem. Coraz częściej możemy spotkać mężczyzn pogrążonych w takiej niemocy, a niekiedy sami się zastanawiamy, czy nas przypadkiem nie dopadła.

Depresja w dyskursie społecznym pojawiła się relatywnie nagle i szybko stała dość powszechna. Nie może więc dziwić, że czasem zastanawiamy się, czy to nie jakaś nowa „moda”, która wkrótce przeminie. Jako dojrzały i odpowiedzialny mężczyzna powinieneś wiedzieć, czym jest ta choroba, jak się objawia i jakich reakcji wymaga. To istotne nie tylko ze względu na budowanie relacji z innymi osobami. Również Ty sam możesz kiedyś dojść do wniosku, że cierpisz z powodu depresji. W tym rozdziale zamieściłem informacje, które pomogą Ci odsiać prawdę od mitów i uprzedzeń****.

Medyczny odpowiednik chandry

Sam wzrastałem w przekonaniu, że mężczyzna nie powinien okazywać słabości. Owszem, czasami może mieć gorsze chwile, ale nie powinno się to stać regułą. Myślę, że większość z nas wychowywała się w podobnym przekonaniu, ponieważ dziś powszechnie i dotkliwie krytykuje się mężczyzn spędzających całe dnie na graniu w gry komputerowe, siedzących w domu na czyimś utrzymaniu czy użalających się nad sobą. Nadal ideałem pozostaje mężczyzna aktywny, przedsiębiorczy, asertywny i silny psychicznie.

Dlatego gdy pierwszy raz w życiu spotkałem osobę twierdzącą, że choruje na depresję, nie mogłem tego zrozumieć. Taki człowiek nie chce wstawać z łóżka, ma problem ze zmotywowaniem się do pracy, wszystko wydaje mu się nijakie… a przecież i mnie się to niejednokrotnie przytrafiało. Każdy czasem tak się czuje, ale trzeba się wziąć w garść i zabrać do roboty! Depresja kojarzyła mi się zatem z medycznym określeniem lenistwa i chandry.

Z czasem coraz więcej osób w moim otoczeniu chorowało na depresję. Coraz więcej z nich decydowało się tłumaczyć wszystkim, że chodzi o chorobę, i to poważną. W mediach również natrafiałem na takie informacje. Kiedy dociera do nas tyle sygnałów, nie można ich po prostu ignorować, sugerując się swoimi przypuszczeniami opartymi na stereotypach. Dla każdego dojrzałego człowieka powinien to być impuls, by zgłębić temat i zbudować sobie pełen obraz, zanim zacznie oceniać innych. A mężczyźni tym bardziej powinni wykazać zainteresowanie, ponieważ w ich przypadku ta choroba, która w istocie zaprzecza współczesnej wizji męskości, jawi się jako istna tragedia.

Gdy zabraknie Ci paliwa

Zacznijmy zatem od tego, czym jest depresja. Wyobraź sobie, że przemęczony stresem związanym z pracą, wyjeżdżasz na wakacje all-inclusive do ciepłego kraju. Wymarzony urlop. Nikt Ci nie przerywa, nikt niczego od Ciebie nie chce. Masz mnóstwo czasu na czysty relaks. Wracasz po dwóch tygodniach i mimo wszystko stwierdzasz, że nic Ci to nie dało. Nadal nie masz energii ani ochoty do jakiegokolwiek działania. Odczuwasz permanentny brak sił i wszystko wydaje Ci się beznadziejne, dokładnie tak jak przed wyjazdem. Co gorsza, to ciągnie się tygodniami. A przecież do tej pory byłeś w stanie zregenerować się w parę dni.

Lekarze porównują depresję do braku paliwa w samochodzie. To, że auto stanęło, nie wynika z jego złej woli. Potrzebuje paliwa, by jechać, a jeśli się skończyło, trzeba zatankować. Problem polega na tym, że depresja zaburza zużywanie się tego paliwa na poziomie fizycznym. Trudno je uzupełnić tradycyjnymi metodami (wypoczynek nie działa), częste są jego braki (dołki), a czasem występuje nadmiar (manie). W takiej sytuacji samochód trzeba oddać do serwisu, bo inaczej nie będzie się nadawał do użytku. Człowiek cierpiący na depresję też musi udać się do specjalisty, żeby znów zacząć poprawnie funkcjonować.

Fizyczna strona psychicznej zapaści

Choć mówi się, że depresja to choroba psychiczna, nie pomyliłem się, pisząc powyżej, że ma ona swój poziom fizyczny. Obecnie coraz więcej lekarzy skłania się nawet ku tezie, że to zmiany fizyczne zachodzące w mózgu i destabilizujące centralny układ nerwowy są odpowiedzialne za większość powikłań związanych z tą chorobą. Zaburzona jest produkcja endorfin, które nie tylko powinny dawać nam na co dzień radość, lecz jeszcze uśmierzać mniejsze bóle. To taka nasza wewnętrzna „morfina”.

Ta „morfina” jest nam niezbędna, by tłumić niewielkie bóle fizyczne, które towarzyszą nam na co dzień, ale nie wynikają z poważnych zaburzeń. Kiedy zabraknie endorfin, te małe dolegliwości stają się nie do zniesienia i sprawiają wrażenie zaawansowanego problemu zdrowotnego. Dlatego większość mężczyzn chorych na depresję trafia do lekarza z bólami kręgosłupa, głowy czy innych części ciała. Bywa, że lekarz nie zdiagnozuje depresji od razu i próbuje leczyć te bóle, lecz nieskutecznie. Gdy zaś strategię leczenia przestawimy na walkę z depresją, okazuje się, że bóle wreszcie mijają.

Niestety niewielu mężczyzn przyzna się nawet lekarzowi, że podejrzewa u siebie depresję. To przecież taka niemęska choroba!

Byle nie być „babą”

Walka mężczyzn z depresją to jedna z najtrudniejszych batalii, jakie mogę sobie wyobrazić. Ta choroba sprawia, że tracimy większość cech, które społecznie czynią nas mężczyznami. Przestajemy być kreatywni, przedsiębiorczy, pracowici, asertywni, stajemy się słabi i przechodzi nam nawet ochota na seks. Nie wierzymy już we własne możliwości, a szansa na poprawę sytuacji wydaje się zerowa. Rzecz jasna, mało kto przyznaje się przed sobą, że dzieje się z nim coś złego. Tym bardziej ukrywamy te zmiany przed otoczeniem. Między innymi dlatego mężczyźni nie zgłaszają się do lekarzy na początkowym etapie choroby. Depresja zaś sama nie mija, a jej negowanie tylko pogłębia problem.

Co gorsza, otoczenie, ze względu na brak doświadczenia i niewiedzę, działa zazwyczaj tylko na niekorzyść chorego. Normą są komentarze w stylu: „Nie bądź babą”, „Facet nie może się nad sobą użalać”, „Weź się w garść”, „Mężczyzna tak się nie zachowuje”. Niekiedy mężczyźni z depresją są odrzucani nawet przez partnerki, bo albo przestali być dla nich męscy, albo ich brak chęci na seks uznają one za skutek jakiegoś romansu. I jak tu szukać pomocy wśród przyjaciół, skoro mężczyźni niechętnie rozmawiają o uczuciach? Jak się pogodzić z chorobą, skoro zaprzecza ona naszej tożsamości? Wielu mężczyzn stara się ratować swoją pozycję w rodzinie agresją, szuka poprawy nastroju w alkoholu i narkotykach albo ucieka przed ludźmi w gry komputerowe.

Niepewne statystyki

Do niedawna mówiło się, że depresja jest głównie chorobą kobiet, ale najnowsze badania zaprzeczają tej tezie. Trzeba bowiem brać pod uwagę, że mężczyźni nie zgłaszają się do lekarzy, wstydzą się lub bagatelizują objawy, co wypacza statystyki. Dziś – wbrew matematycznym zestawieniom – zaczyna dominować pogląd, że depresja rozkłada się równo pod względem płci albo nawet mężczyźni mogą cierpieć na nią częściej. Kobietom jest o tyle łatwiej, że mają społeczne przyzwolenie na słabość i swobodniej mówią o emocjach.

Konsekwencją są zatrważające dane dotyczące samobójstw. Zdecydowaną większość skutecznych zamachów na własne życie popełniają mężczyźni. Przeważnie dochodzi do nich pod wpływem depresji albo depresja jest czynnikiem współistniejącym. Z badań wynika też, że większość mężczyzn, którzy popełnili samobójstwo, tuż przed tym krokiem odwiedziła lekarza, skarżąc się na bóle, które odpowiadają symptomom męskiej depresji.

Co ciekawe, osłabienie organizmu i brak chęci do podjęcia jakiegokolwiek działania w głębokich stanach depresji to tak naprawdę efekt reakcji systemu obronnego organizmu, który w ten sposób stara się zapobiec odebraniu sobie życia. Stąd, o ironio, decyzja o samobójstwie pojawia się w chwilach przypływu energii czy lekkiej poprawy nastroju.

Co możemy zrobić?

Choć byliśmy inaczej wychowywani, musimy przyjąć do wiadomości, że depresja to nie fanaberia, tylko przebiegła choroba, która bardzo podstępnie nas wykańcza. Nie możemy się bawić w specjalistów amatorów, którzy na podstawie stereotypów wyrokują, na co cierpi dana osoba i co jej pomoże. Zachęty w stylu: „Weź się w garść” czy „Powinieneś więcej czasu spędzać na powietrzu” będą tylko kolejną przeszkodą na drodze do wyzdrowienia. Skoro depresja może doprowadzić do samobójstwa, lepiej tego nie bagatelizować i pozostawić terapię specjalistom.

My natomiast możemy nieco pomóc. Przede wszystkim warto zdobyć wiedzę. Ten rozdział nie wystarczy. Poczytaj więcej na ten temat i postaraj się zrozumieć, co dzieje się w głowie chorego. Następnie ćwicz umiejętność słuchania. Gentleman musi umieć słuchać i pozostawać otwarty na problemy drugiego człowieka. Powinien też umieć powstrzymać się od dawania rad w sprawach, na których zupełnie się nie zna. Drugiej stronie często wystarczy znalezienie kogoś, komu można powierzyć swoje rozterki i kto okaże zrozumienie.

Sport jest oczywiście pewnym sposobem na poprawę nastroju. Pobudza on produkcję endorfin i utrzymuje ciało w dobrej kondycji. To ważne. Szkoda tylko, że bieganie pojawia się zwykle jako pierwsza myśl. Jogging to bowiem sport jednoosobowy, a w walce z depresją niezwykle ważne są więzi z innymi ludźmi. Dlatego chcąc pomóc znajomemu, zaproponuj raczej wspólną grę w piłkę z paczką przyjaciół. Również spotkania i wyjścia w kilkuosobowym gronie pozwalają choremu poczuć się pewniej. Fakt, że dziś zdecydowanie więcej osób cierpi na depresję niż kiedyś, może wynikać między innymi z erozji bliskich relacji międzyludzkich i wzmożonego stresu w pracy. Powinniśmy temu przeciwdziałać, jeszcze zanim pojawią się negatywne efekty.

Pamiętaj jednak, że te metody nie wyciągną z choroby. Nie można odkładać wizyty u lekarza na później. Zbyt wielu pacjentów w oczekiwaniu na późny termin wizyty odebrało sobie życie.

Jesteś w grupie ryzyka

Powyżej starałem się uczulić Cię na problem depresji i pokrótce wyjaśnić jej charakter. To podstawa, bo idąca za tą wiedzą wyrozumiałość jest głównym narzędziem, dzięki któremu na własną rękę możesz pomóc bliskim. Pamiętaj jednak, że również Ty znajdujesz się w grupie ryzyka. Świat, który sobie stworzyliśmy, pełen pośpiechu i wielkich ambicji, niedający czasu na refleksję i pogłębione relacje, stanowi idealne środowisko dla rozwoju tej choroby.

Dlatego planując swój rozwój, potraktuj bardzo poważnie problem zabezpieczenia się przed depresją. Zastanów się, ile od siebie wymagasz, czy racjonalnie oceniasz swoje możliwości w pracy nad sobą i czy pielęgnujesz relacje z bliskimi. Zapominając się, ulegając powszechnemu pędowi, wbiegamy na bardzo kruchy lód. Gdy stąpamy po takim podłożu, nagła porażka, utrata posady, pominięcie w awansie czy bolesne rozstanie mogą nas łatwo doprowadzić na skraj wytrzymałości psychicznej.

Dlatego musisz się zawczasu okopać i przygotować do tej walki. Dbaj zatem o przyjaźnie i relacje rodzinne, żebyś miał do kogo się zwrócić w razie kryzysu. Ucz się rozmawiać o swoich uczuciach, żebyś potrafił się przełamać i opowiedzieć innej osobie o własnych słabościach. Otaczaj się ludźmi empatycznymi, którzy zauważą, kiedy zacznie się dziać coś niepokojącego, i zareagują. Bądź też gotowy, żeby oferować wsparcie innym. Jako samotne wyspy nie mamy bowiem szans w walce z depresją.

Podsumowanie

Choć aspirujemy do modelu mężczyzny z klasą, z zasadami i sztywnym kręgosłupem moralnym, musimy się liczyć z tym, że kiedyś każdy z nas może się załamać. Nie ma w tym nic dziwnego, a tym bardziej nie należy się doszukiwać winy po stronie człowieka cierpiącego na depresję. Skoro jednak istnieje takie zagrożenie, trzeba je poznać i zrozumieć, na czym polega skuteczna walka. Następnie musisz się zabezpieczyć, żeby przejść przez nią możliwie lekko. Życzę Ci, żeby w Twoim przypadku skończyło się tylko na podaniu pomocnej dłoni osobom, które znalazły się w dołku. Gdyby jednak dopadło Cię to samo, nie bój się przyznać przed sobą, że też potrzebujesz wsparcia.

**** Po konsultacji z osobami zawodowo opiekującymi się chorymi na depresję: Grażyną Milewską (lekarzem psychiatrą), Danutą Jeską (psychologiem), Katarzyną Judek (terapeutą), pracującymi w Zakładzie Opiekuńczo-Leczniczym i Rehabilitacji Medycznej w Owińskach.

Rozdział 8

Inspiracje

Jak widzisz, leży przed Tobą ogrom możliwości rozwoju. Te drogi wiążą się ze zdobywaniem wiedzy przez eksperymenty, doświadczenia, podróże, sport, poznawanie nowych miejsc i ludzi. Możesz też skupić się na rozwoju wewnętrznym, opanowując negatywne emocje i pielęgnując te pozytywne, lub rozwijać się przez budowanie coraz trwalszych relacji, które są jednocześnie szkołą życia i schronieniem w razie kryzysu. W praktyce warto rozważyć każdą drogę, która może Cię czegoś nauczyć. Jesteś ciekaw, które z nich mam za sobą?

Moja perspektywa

Według popularnej anegdoty studenci niemieckiego filozofa Arthura Schopenhauera zapyli go, dlaczego poucza innych, by żyli godziwie, a sam korzysta z wątpliwej wartości uciech doczesnych. Odpowiedział rzekomo: „A czy drogowskaz musi pójść do miasta?”. Retorycznie jest to bardzo błyskotliwa odpowiedź, jednak czy warto podążać za radami hipokryty? Nie uważam, że moja prywatna perspektywa ma w niniejszej książce szczególne znaczenie. Każdy z nas obiera bowiem takie drogi, jakie akurat najbardziej go pociągają. Czasem też wyboru dokonuje za nas los, podrzucając okazję, z której korzystamy. Mimo wszystko masz pełne prawo być ciekaw, którędy sam szedłem. Nie traktuj jednak tego rozdziału jako stanowczego wskazania właściwej ścieżki. Sam zaplanowałem go raczej jako garść inspiracji, które mogą Ci się przydać, gdy zastanawiasz się nad kolejnym krokiem.

Przedstawiłem zatem poniżej czynniki, które sprawiły, że zacząłem podążać drogą mężczyzny z klasą. Nie była to rewolucja. Nigdy nie trafiłem na przewodnika, który pomógłby mi zobaczyć pełen obraz tego modelu. Składałem go z drobnych elementów, stopniowo uświada-miając sobie, jak mocno te zdarzenia rzutują na moje dalsze wybory. Zapewne też trudno byłoby mi wymienić, a może nawet zauważyć wszystkie istotne kawałki tej układanki. Miej więc na uwadze, że jest to lista mocno niekompletna, ale usprawiedliwia ją to, że ma być zachętą do dalszych działań, a nie kompleksową relacją.

Wiedza

Zacznijmy od fundamentów intelektualnych, które pozwoliły mi nazwać pewne drogi rozwoju. Ideał gentlemana pojawił się na moim horyzoncie dzięki zgłębianiu historii polskich oficerów międzywojennych. Dowiedziałem się wtedy, że jako członkowie elity społecznej określali siebie właśnie mianem gentlemanów. Przy okazji jednak tworzyli niezwykle ciekawą grupę społeczną, umiejącą łączyć w całość wysoką kulturę osobistą z brawurą i dowcipem. Niezwykle mi to zaimponowało i dało impuls do dalszego zgłębiania tematu honoru i etykiety.

Polecam w tym zakresie między innymi książki Franciszka Kusiaka Życie codzienne oficerów Drugiej Rzeczypospolitej (Warszawa 1992) oraz Grzegorza Cydzika Ułani, ułani… (Warszawa 1983). Obie stanowią doskonałe wprowadzenie w temat. Bardzo skutecznie odzierają czytelnika ze stereotypowego wyobrażenia gentlemana. Po przeczytaniu tych książek łatwiej będzie Ci określić, w którym kierunku chciałbyś zgłębiać historię dawnych mężczyzn z klasą.

Te zainteresowania zawiodły mnie w stronę kodeksów honorowych oraz podręczników dobrych manier. Pierwsze były bardziej ciekawostką, choć pokazały mi, jak elity postrzegały same siebie i czym było dbanie o dobre imię. Drugie stanowią cenne źródło wiedzy o naszych zwyczajach. Uświadomiły mi, dlaczego i dla kogo powstawały poradniki savoir-vivre’u, a także z czego wypływają zawarte w nich zasady. Zdradzę, że chodzi po prostu o empatię. Z największym zainteresowaniem czytałem wstępy do tych książek, bo najwięcej mówiły one o spojrzeniu autorów na ówczesne społeczeństwo i wyjaśniały potrzebę ich napisania. Zmieniło to całkowicie moje podejście do tego typu zasad. Zacząłem rozważać je bardziej w kategoriach sugestii i rad, a nie nakazów. Odnalazłem skrywający się za nimi zdrowy rozsądek, nawet jeśli dzisiaj perspektywa uległa diametralnej zmianie.

Najprzyjemniej czytało mi się podręcznik autorki o pseudonimie Well Dobre wychowanie na codzień (Poznań 1931), ale niestety jest trudno dostępna. Zdecydowanie łatwiej o książki Mieczysława Rościszewskiego (właśc. Bolesław Londyński), których opublikował całkiem sporo. Zaznaczam, że to podręczniki międzywojenne. Pozwalają zrozumieć źródła dzisiejszego savoir-vivre’u, ale jednocześnie dają dużo frajdy, bo niektóre zalecenia uznamy za bardzo zabawne. To z kolei pomaga porzucić trochę nabożności w podejściu do etykiety i zrozumieć, że ulega ona ciągłym zmianom i w gruncie rzeczy opiera się na wyczuciu, a nie na odgórnie narzuconych gestach.

Wzorce

Zacząłem od książek, bo to one naprowadziły mnie na perspektywę mężczyzny z klasą, ale równie ważne były jednostkowe przykłady osób wartych naśladowania. Po części źródłem tego typu inspiracji są właśnie książki o międzywojennych oficerach. Wiele zyskałem też dzięki lekturze biografii i pamiętników osób z charakterem. Nawet jeśli nie można było ich wprost zaliczyć do grona gentlemanów, odznaczali się wieloma imponującymi cechami. Zgodnie z tym, co napisałem w rozdziale o autorytetach, nie skreślałem ich z powodu ich wad, tylko starałem się wynieść jak najwięcej dla wzbogacenia samego siebie. Miały bowiem cechy, które mogą się niezwykle przydać na drodze mężczyzny z klasą.

Benjamin Franklin w autobiografii Żywot własny pokazał mi, do jakiego stopnia można posunąć pracę nad swoim charakterem i szlifowanie każdej, nawet najdrobniejszej cechy. Od Ernesta Shackletona czerpałem wyobrażenie o niezłomności. Od Johna D. Rockefellera uczyłem się, do jakiego stopnia można poświęcić się działaniom filantropijnym, by dbać o swoje otoczenie. Biografia J.R.R. Tolkiena była jedną z tych książek, które wprowadziły mnie w dawny świat prawdziwych gentlemanów. Jako historyk miałem też możliwość uczenia się wprost ze źródeł archiwalnych. Najlepiej zapamiętałem generała Romana Abrahama, którego nieugięty charakter, poparty chłodnym osądem i rozległą wiedzą, niezwykle mi zaimponował.

Niemal każda biografia, pamiętniki lub wspomnienia, które wpadną Ci w ręce, są warte choćby przejrzenia, bo łatwo z nich wyłowić małe życiowe lekcje. To one nas wzbogacają, ukazują inne perspektywy, ujawniają błędy, których nie musimy powielać, i dają przekonanie, że człowiek może naprawdę wiele, jeśli tylko wykaże się determinacją. Pamiętaj, że prawdziwego gentlemana poznasz dopiero podczas spotkań na żywo. Lektura biografii wiąże się z wyszukiwaniem niejako między wierszami zasad i wartości, którymi kierowali się ich bohaterowie.

Dlatego sporo inspiracji czerpałem od ludzi, których spotkałem w swoim życiu. Dziadek wprowadził mnie w świat majsterkowania, uświadamiając, że naprawianie rzeczy jest proste i daje więcej satysfakcji niż wymiana na nowe. Dzięki temu także mój szacunek do pracy zyskał mocny fundament. Ojciec jest dla mnie wzorem przedsiębiorczości. Obserwuję nawet szwagra, chcąc się nauczyć jego opanowania. Kilku nauczycieli i wykładowców zaraziło mnie miłością do pogłębiania wiedzy, pokazało, jak dobierać argumenty w dyskusji i myśleć o swojej przyszłości ambitniej, mimo etykietki lenia przyklejanej przez innych pedagogów. Z kolei koledzy ze stowarzyszenia wciąż przypominają mi, że gentlemanem można być na różne sposoby i nie ma tu jednej właściwej drogi.

Ludzie są najlepszym źródłem wiedzy o życiu. Trzeba tylko mieć świadomość, że nikt nie jest doskonały, a to, co widzimy, może być niekiedy tylko naszym wyobrażeniem, dalekim od rzeczywistości. Staram się nikogo nie oceniać, ponieważ istotne jest dla mnie to, ile nauczyła mnie każda taka osoba. Jeśli mnie zainspirowała, dzięki czemu zyskałem, chwała jej za to!

Doświadczenie

Własne doświadczenie jest na tej drodze najważniejsze. Bez niego nic by się w moim życiu nie zmieniło. Fakt, że zaciekawiły mnie historie polskich oficerów, pchnął mnie do dzielenia się tą wiedzą na blogu. To był zapewne najważniejszy krok, który pozwolił mi skonfrontować odkrywaną przeszłość z opiniami tysięcy współczesnych odbiorców. Umożliwił mi też nazwanie zbioru zasad etycznych, które wyznawałem i rozwijałem w sobie. Bez tego kroku pewnie stosowałbym wiele myśli zawartych w tej książce, ale pomysł na dalszy rozwój nie przyszedłby mi łatwo. Nie miałbym bowiem przed sobą celu, do którego mogę zmierzać.

„Czas Gentlemanów” stał się zatem impulsem do reakcji łańcuchowej. Grunt był podatny, odbiorcy współpracujący, a stworzona w ten sposób relacja dawała energię, by mocniej zgłębiać temat etykiety, poczucia własnej wartości, elegancji, empatii i pracy nad sobą. Z czasem mogłem ująć te rozsypane elementy w system – dostatecznie kompleksowy, by mógł uchodzić za pełen wzorzec do naśladowania.

W międzyczasie okazało się, że wiele ścieżek, którymi podążałem, zmierza w podobnym kierunku. Zarażony miłością do przyrody i bushcraftingu (choć w tamtym czasie nazywało się to po prostu survivalem), rozwijałem w sobie umiejętności i wartości, których niemal sto lat wcześniej uczył skautów Robert Baden-Powell. Podróżując, uczyłem się szacunku dla różnorodnych kultur, a największą lekcję dał mi półroczny wyjazd na stypendium do Hiszpanii, gdzie musiałem nagle w pełni się usamodzielnić. Była to jedna z najbardziej wartościowych szkół życia, niosąca tak wiele zalet, że nie zdołałbym ich tu wszystkich wymienić. Dość powiedzieć, że po powrocie zyskałem już pełną wiarę w swoje możliwości i potrafiłem krytycznie patrzeć na wiele stereotypów.

Po kilkunastu latach od śmierci dziadka spełniłem też swoje pragnienie skompletowania odpowiednich narzędzi, by zacząć majsterkować na poważnie. Wtedy też doceniłem, jak ważna jest umiejętność wykonania jakiegoś przedmiotu własnoręcznie od początku do końca, nawet jeśli wymaga to sporo cierpliwości i uwagi. Od tego czasu nie ustaję w próbach przekraczania własnych barier na tym polu i wciąż stawiam sobie coraz ambitniejsze cele. Pozwala to bardzo skutecznie rozwijać poczucie szacunku dla cudzego warsztatu.

Testem wszystkich nagromadzonych umiejętności i jednocześnie szkołą wyższą wielu innych okazało się ojcostwo. Ten etap w życiu deklasuje wszystko, co wcześniej mi się przytrafiło, i nieustannie zaskakuje kolejnymi wyzwaniami. To w tej sferze muszę pilnować swojej wyrozumiałości, cierpliwości i opanowania, a także poważnie podchodzić do bycia autorytetem i kształtowania właściwych postaw moich dzieci. Tutaj też uczę się odpuszczać, odpowiednio dobierać oczekiwania i przyznawać się do błędów, których rzecz jasna, popełniłem już wiele. Choć rodzina kojarzy nam się w pierwszej kolejności z relacjami międzyludzkimi, jest jednocześnie świetnym polem pracy nad własnym charakterem. To dla mnie kluczowa przestrzeń, bo jeśli ktoś nie potrafi pozostać mężczyzną z klasą we własnym domu, jak ma nim być w miejscu publicznym?

Ty wybierasz

Wymieniać mógłbym długo, bo niemal każda znajomość, lektura, podróż, film, projekt nauczyły mnie czegoś, co przydało mi się w życiu, i wpłynęły na przekonania zawarte w tej książce. Inspiracje znajdziesz bowiem w wielu miejscach i to od Ciebie zależy, czy zwrócisz na nie uwagę. Wszędzie czekają na Ciebie kolejne ważne lekcje.

Kilkukrotnie namawiałem Cię, żeby nie podążać bezrefleksyjnie cudzymi ścieżkami. Żeby wybierać drogi, które Ciebie samego pociągają. Tego się trzymaj, choć mimo wszystko polecam rozważać cudze rekomendacje, a nawet je sprawdzać, żeby mieć rozeznanie i wyrobić sobie opinię. Przynajmniej do pewnego stopnia, ponieważ to Ty jesteś głównym inżynierem na swojej budowie i sam powinieneś się czuć dobrze w konstrukcji, jaką wzniesiesz. Dokonuj więc wyborów wedle własnego uznania.

Podsumowanie

Moja droga wiodła od poznania historii gentlemanów, przez zgłębianie zasad, którymi się kierowali, po dzielenie się tą wiedzą na blogu. To pozwoliło mi zbudować ramy i nazwać to, czym w międzyczasie zacząłem się kierować w życiu. Najważniejsze były jednak próby i doświadczenia oraz ludzie na mojej drodze. To oni pozwolili mi sprawdzić w praktyce i skorygować moje wybory i tezy. Ta książka może być przewodnikiem na pierwszym etapie tej drogi. Drugi pokonasz już sam. Miej więc oczy i umysł szeroko otwarte.

Podsumowanie

Każdy z nas miewa dylematy, w którym kierunku się rozwijać. Jest przecież na świecie tyle atrakcyjnych miejsc do odwiedzenia, tyle wciągających książek do przeczytania, tyle fascynujących osób do poznania, tyle porywających pasji do zgłębiania, a życie tylko jedno. Nie pytaj jednak, czy wypada uprawiać dane hobby. Nie zastanawiaj się, czy warto. Jeśli sprawia Ci przyjemność, pociąga Cię, staraj się po prostu wynieść z niego lekcję. Spróbuj je dobrze wykorzystać.

Leonardo da Vinci trafnie stwierdził, że „życie dobrze użyte jest długie”. Wierzę, że nie miał na myśli listy odpowiednich rzeczy do zrobienia, tylko świadome wykorzystywanie tego, co podsuwa Ci los i co sam chciałbyś zrobić. Nadawaj zatem znaczenie rzeczom, którymi się zajmujesz, nie robiąc ich byle jak. Niech będą spójną częścią Twojej tożsamości. Wówczas nie tylko staniesz się interesującą osobą, która może wprowadzić laika w zupełnie nowe zagadnienie, ale będziesz się też rozwijał, czerpiąc przyjemność z każdej odkrytej przestrzeni. Jeśli na tej drodze zauważysz drugiego człowieka, nie będziesz pędził na złamanie karku i znajdziesz chwilę na wewnętrzne rozważania, możesz być pewien, że idziesz drogą mężczyzny z klasą.

Zastanów się także, czy faktycznie w pełni realizujesz się w roli członka społeczności, do której należysz i od której tak wiele otrzymujesz. W końcu jesteś odpowiedzialny za swój „dom” – rozumiany jako rodzina, grono przyjaciół, a nawet szerzej, jako społeczność lokalna czy narodowa. Wygodnie poprzestać na czerpaniu z nich, a potem dziwić się, że więzi wewnątrz tych grup się rozpadają. Nie oszukuj się, myśląc, że w zanadrzu masz zawsze jakieś inne relacje. Jestem przekonany, że jeśli pozwalamy na rozpad jednych więzi, pozostałe spotka w końcu to samo. Po prostu przyzwyczajenia wynikające z wygodnictwa i akceptacja pogarszających się warunków zbyt łatwo wchodzą w krew. Z kolei gdy troskę o otoczenie uczynisz Twoją regułą, znajdziesz motywację, by poświęcić czas innym społecznościom: rodzinnej, przyjacielskiej czy lokalnej.

To ważne nie tylko ze względu na pozytywne relacje międzyludzkie, które gentleman powinien tworzyć wokół siebie. Jest to również forma zabezpieczenia na czasy kryzysu, które kiedyś pewnie dotkną każdego z nas. Jeśli nie teraz, to choćby na starość. Inwestowanie czasu i energii w integrowanie społeczności i pielęgnowanie jej tradycji, zachowanie poczucia obowiązku wobec niej i propagowanie go na własnym przykładzie przynoszą w dłuższej perspektywie korzyści nie do przecenienia.

Najgorsze, co możesz zrobić, to zamknąć się na myślenie o ciężkich czasach i wypierać własne słabości. Najtrudniej bowiem zyskać pomoc, gdy neguje się jej potrzebę. Z kolei uświadamiając sobie te wszystkie niedoskonałości własnego charakteru, stajesz się odporniejszy na ciosy, bo nie zaprzeczają Twojej wcześniejszej wizji samego siebie. To w ten sposób stajesz się mężczyzną z klasą dającym poczucie bezpieczeństwa i oparcie swoim bliskim. Nie poprzez negowanie problemów i powolne opadanie z sił, ale stawianie im czoła, nawet jeśli to oznacza, że nie jesteś tak twardy, jak byś chciał. Nie staraj się więc być jak kamień, który rozpada się na małe kawałeczki, gdy przyjmie zbyt mocny cios. Bądź jak glina, którą możesz ulepić według własnej woli: silny, kiedy masz być ostoją, bardziej miękki, gdy ciężar okazuje się zbyt wielki, i znów twardy, kiedy obronną ręką wyjdziesz z kryzysu.

Co dalej?

Trzy pola

Wraz z trzecią księgą zamknąłem temat pracy nad własnym charakterem. Nie są to, rzecz jasna, wszystkie dylematy i problemy, z którymi będziesz musiał się zmierzyć, ani wszystkie drogi prowadzące do ideału mężczyzny z klasą. Z pewnością znajdziemy jeszcze wiele pól, które warto rozwijać i dopracowywać, lecz zaprezentowane narzędzia wystarczą, żebyś mógł sobie poradzić z każdą przeszkodą i zrealizować każdy pomysł związany z pracą nad sobą. Czy to już wszystko?

1. Charakter

Charakter jest najważniejszą sferą do wypracowania, gdy aspirujemy do miana mężczyzny z klasą. Dlatego to właśnie ten temat stał się przedmiotem tej książki. Ale nie tylko charakter sprawia, że myślimy o kimś jako o gentlemanie. Uważam, że istnieją trzy pola, nad którymi trzeba pracować, jeśli chcesz w pełni mieć kontrolę nad tym, kim jesteś i jak Cię widzą inni.

Od charakteru wszystko się zaczyna. To od niego wszystko się zaczyna. Od niego zależy, czym się kierujesz w życiu, czy wierzysz we własne możliwości, co potrafisz osiągnąć i kim chcesz zostać. Zarówno o nim, jak i o pozostałych polach można powiedzieć sporo. W praktyce każdy z tych tematów zasługuje na własne, obszerne opracowanie. Na kartach tej książki, ma się rozumieć, nie mogę go pomieścić, ale postaram się ująć je w ogólne ramy, by wskazać Ci odpowiedni tor.

2. Wizerunek

Kolejną sferą jest Twój wizerunek w oczach innych. Stanowi on bardzo ważny komunikat, bo dociera do Twoich odbiorców, jeszcze zanim zdążysz się odezwać. Strój i wygląd mają w naszej kulturze tak rozbudowane znaczenie, że w istocie tworzą własny system, który potrafi wiele przekazać bez konieczności wypowiedzenia jednego słowa. Jestem pewien, że starasz się pamiętać, żeby nie oceniać książki po okładce, ale są to bardzo głęboko zakorzenione w nas nawyki, których trudno byłoby się wyzbyć. Na szczęście można je świadomie wykorzystywać. Powinieneś postawić sobie za cel budowanie swojego wizerunku w taki sposób, żeby był spójny z wizją osoby, którą chcesz zostać. Co więcej, strój mówi wiele nie tylko o Tobie samym, ale też o Twoim nastawieniu do ludzi, z którymi się spotykasz, oraz do sytuacji, w jakiej się znalazłeś. Niestety w dzisiejszych czasach nierzadko kładzie się zbyt duży nacisk na wygląd, jakby był on czymś ekstremalnie istotnym. Tymczasem powinniśmy go traktować bardziej jako dodatek czy raczej rezultat pracy na innych polach, a nie cel sam w sobie. Dotyczy to szczególnie modelu gentlemana, często nieszczęśliwie kojarzonego wyłącznie z garniturami i krawatami. Praca nad własnym charakterem w pierwszej kolejności pozwoli Ci nadać tym sferom odpowiednie akcenty. Nie bagatelizuj wizerunku i nie pozwól, aby w tę dziedzinę wkroczyła bylejakość, bo przypadek mógłby zniweczyć Twoje starania na innych polach.

W kontekście wizerunku powinieneś wyznawać dwie kluczowe zasady. Przede wszystkim wypracuj sobie styl spełniający dwa warunki:

1) Spójny z wizją osoby, którą chcesz być.

2) Taki, z którym będziesz się dobrze czuł.

Już podczas pracy nad swoim charakterem będzie Ci o wiele łatwiej wyobrazić sobie idealny efekt wizualny. Taki krok nie jest bez znaczenia, bo wizerunek w istocie bardzo pomaga przy dokonywaniu zmian w charakterze. Na przykład przyjęcie postawy i stroju osoby pewnej siebie automatycznie ułatwia nabranie pewności siebie. To bardzo przydatne, gdy chcesz się przekonać, jak się poczujesz w takiej roli. Zwróć jednak uwagę na to, żeby Twoja wersja danego stylu była dla Ciebie komfortowa. Każdy styl możesz nieco zmodyfikować na swoją modłę, żeby był Ci bliższy. Nie bój się takich eksperymentów, a zyskasz pewność, że zmiany opierają się na stabilnych podstawach.

Musisz jednak wziąć pod uwagę, że w niektórych sytuacjach konieczne będą kompromisy. Nie zawsze możesz wyglądać, jak Ci się podoba, czasem trzeba wejść w pewne ramy, żeby nie wysyłać sprzecznych komunikatów i nie zrazić do siebie odbiorców. Bywa tak na przykład na ważnych przyjęciach, w wielu zawodach, na rozmowach kwalifikacyjnych i tak dalej. Twój wygląd to komunikat i tak jak z pewnością nie zaczniesz przeklinać przy przyszłych teściach czy szefie, choćbyś miał w zwyczaju robić to wśród kolegów, tak też powinieneś zapanować nad sferą wizualną, żeby wywrzeć pozytywne wrażenie. Kiedy z kolei znasz się z kimś bardzo dobrze, podobne detale tracą na znaczeniu, bo ten komunikat jest słabszy od przekazu zbudowanego w tej relacji przez długi czas.

Podsumowując, nie ma czegoś takiego jak właściwy strój, fryzura czy akcesoria mężczyzny z klasą, prócz jednego szczegółu – dbania o siebie. O ile dbasz o swój wygląd, o tyle nadal wysyłasz komunikat, że szanujesz osoby, z którymi masz kontakt. I nic nie stoi na przeszkodzie, byś pozostał mężczyzną z klasą. Poza tym wpływając na detale, będziesz kreował swój przemyślany obraz, który określi, jak odbierze Cię otoczenie. Przynajmniej na początku, bo jeśli dostaniesz taką szansę, będziesz mógł ten obraz jeszcze wzbogacić swoimi czynami.

3. Relacje

Z pewnością podczas lektury tej książki wielokrotnie zauważyłeś, że nieśmiało zahaczaliśmy o przestrzeń relacji międzyludzkich. Mają one ogromny wpływ na życie. To bowiem od ludzi czerpiesz inspirację i stajesz się dla nich inspiracją. W kontaktach z przyjaciółmi, współpracownikami, partnerami życiowymi, własnymi dziećmi, a nawet obcymi osobami testujesz cechy, nad którymi starałeś się pracować. Są one sprawdzianem dla charakteru, ale też źródłem wspaniałych nagród, bo właśnie dzięki nim szybko zauważysz korzyści płynące z obranej drogi.

Podręczniki dobrych manier to wręcz ikona gentlemańskiego świata, którą wielu uznaje za mocno przeterminowaną. A jednak zasady zawarte w tych publikacjach w dużej mierze pozostają wciąż żywe w naszych realiach, choć tego nie dostrzegamy i staramy się utwierdzać w przekonaniu, że współczesne kontakty opierają się na luzie, dowolności i „byciu sobą”. Jak echo wraca do nas kult bylejakości, który okazuje się bezużyteczny, kiedy tylko zaczyna nam na czymś bardzo zależeć. Gdy idziesz na rozmowę o pracę, spotykasz się z wymarzoną dziewczyną, poznajesz jej rodziców albo zapraszasz na kolację ważnych gości, zapomniane zasady nagle znów stają się aktualne.

To właśnie w tych kluczowych chwilach zdajemy sobie sprawę, że duch dawnego savoir-vivre’u nadal obowiązuje w naszej kulturze, i na wszelki wypadek staramy się przestrzegać zasad. Musisz jednak wiedzieć, że obowiązują one w niemal każdej sferze życia, w której kontaktujesz się z drugą osobą, nawet jeśli niebezpośrednio. Co więcej, dzisiejsze zasady współżycia są coraz bardziej skomplikowane, a to dlatego, że relacje stopniowo się demokratyzują i trzeba umieć wyczuć, jak bardzo są one „nowoczesne” w danym środowisku. Świat stał się bardzo mały i musisz sobie radzić także w kontaktach międzykulturowych, które do niedawna były domeną zaledwie garstki podróżujących szczęśliwców. Technologia również mocno wkroczyła w świat naszych relacji, sprawiając, że musisz nauczyć się z nich korzystać, zachowując szacunek do drugiego człowieka.

Ośmieliłbym się wysnuć wniosek, że dziś coraz bardziej potrzebujemy dobrych przewodników w budowaniu pozytywnych relacji międzyludzkich. Jeśli chcemy żyć ze sobą w zgodzie i uniknąć poczucia wyobcowania, z pewnością nie możemy ulegać antystrategii „bycia sobą”. Bo co to w ogóle znaczy? Przecież nie możemy być nikim innym! Powinniśmy się natomiast uczyć sztuki kompromisu, żeby czerpać więcej z relacji z drugim człowiekiem niż z satysfakcji, że możemy żyć „po swojemu”, choć samotnie.

W przypadku relacji międzyludzkich kluczowa jest tak naprawdę jedna cecha – empatia. Nie musisz znać tysiąca zasad dobrych manier. Powinieneś natomiast je wyczuwać dzięki empatii. To ona bowiem stoi za wszystkimi zasadami savoir-vivre’u, choć nie zawsze jest to czytelne na pierwszy rzut oka. Niemniej czujna obserwacja nastroju i oczekiwań osób w Twoim otoczeniu, a także przewidywanie konsekwencji swoich słów i czynów pozwoli Ci zachować się odpowiednio w każdej sytuacji.

Oczywiście bywa, że nie znasz swoich rozmówców, i tutaj niezwykle przydaje się zestaw reguł, które pozwalają na zachowanie bezpiecznej neutralności, zanim pozwolimy sobie na bliższe poznanie. Nie każdy musi bowiem nas dobrze znać, ale na wszelki wypadek wolimy nawiązywać kontakty z serdecznością. Dlatego warto docenić savoir-vivre i nie traktować go jako ograniczenia, lecz ułatwienie, zwłaszcza na pierwszych etapach znajomości.

Mężczyzna z klasą nie musi na siłę zwracać na siebie uwagi. To raczej cecha osób niepewnych własnej wartości, wykazujących dużą potrzebę zdobywania akceptacji oraz poklasku. Gentleman potrafi być po prostu dobrym towarzyszem, nawet jeśli pozostaje nieco w cieniu i otwiera się dopiero w sprzyjającej atmosferze. Nie jest to jednak równoznaczne z uleganiem innym czy postępowaniem pod czyjeś dyktando. Wręcz przeciwnie! W końcu nie masz obowiązku przyjaźnić się z osobami, które Cię nie szanują i nie podzielają zasady budowania pozytywnych relacji. Poczucie własnej wartości podpowie Ci, gdzie leży granica tolerancji.

Ma się rozumieć, w praktyce ta sfera jest niezwykle złożona i wieloznaczna. Trudno bowiem, by idealne warunki, które dałoby się sprowadzić do prostych i skutecznych zasad, zdarzały się w prawdziwym życiu. Rozwijaj więc swoją wiedzę na temat psychologii i relacji, bądź otwarty i uważnie obserwuj. Dzięki temu będziesz odbierany jako mężczyzna z klasą i nawiążesz wartościowe kontakty.

Podsumowanie

Masz wpływ na trzy dotyczące Cię sfery: charakter, wizerunek i relacje. Zatroszczenie się najpierw o charakter zdecydowanie ułatwi Ci dalszą drogę, ale nie rzucaj pozostałych pól na pastwę bylejakości. Dzięki wizerunkowi zapanowanie nad pierwszym wrażeniem, które sprawiasz, stanie się prostsze. Relacje z kolei są tak naprawdę kluczowe w życiu. Dzięki wysiłkom włożonym w to, by były bardziej przemyślane i zadbane, odsłonią pełnię swoich zalet. Postaw sobie za cel świadome wypracowanie tych trzech pól w swoim życiu.

Kiedy stajemy się gentlemanami?

Przed momentem byłeś już u kresu drogi, a tymczasem z poprzedniego rozdziału dowiedziałeś się, że w najlepszym razie pokonałeś dopiero połowę. Liczę na to, że w trakcie lektury tej książki nasiąknąłeś już sympatią do ciągłego rozwoju, bo niestety nie mam dobrych wiadomości odnośnie do mety. Zastanawiałeś się, kiedy będziesz mógł powiedzieć o sobie, że jesteś już prawdziwym gentlemanem? To pytanie może się wydawać tylko formalnością, ale w rzeczywistości jest to bardzo ważna kwestia i sporo mówi o tym, kim jest mężczyzna z klasą.

Pasowanie na gentlemana

Po przejściu tej wymagającej drogi każdy mężny giermek powinien zostać rycerzem na miarę XXI wieku, prawda? Na wszelki wypadek upewniasz się, że wszystkie cele na liście zostały sumiennie zrealizowane, i zaczynasz szukać adresu, na który można wysłać podanie o certyfikat. Zastanawiasz się, jak będzie wyglądało powitanie w mitycznym klubie prawdziwych gentlemanów. Czy odbędzie się jakaś tajemnicza inicjacja? Jakiś rytuał pasowania? Cokolwiek?!

A teraz na serio… Wiesz już, jakie cechy charakteru przydają się mężczyźnie z klasą i jaką pracę każdy z nas powinien wykonać, dążąc do tego ideału. Załóżmy nawet, że opanowałeś szczegółową wiedzę o kształtowaniu swojego wizerunku i budowaniu pozytywnych relacji z innymi ludźmi. Pozornie nie ma nic więcej do zrobienia, ale czy to wystarczy, by nazywać siebie gentlemanem? Niestety nie. I to nie dlatego, że jest jeszcze jakiś konkretny cel do zrealizowania. To pytanie jest po prostu źle zadane. Powinno brzmieć: czy mogę sam siebie nazwać gentlemanem?

Dopiero tutaj dochodzimy do sprawy kluczowej: status gentlemana nie jest czymś obiektywnym. Choć umiemy wskazać wiele zasad, dobrych praktyk czy pożądanych cech charakteru, są to tylko środki pozwalające zmierzać w kierunku ideału. Ta nieosiągalność nie wynika jednak wyłącznie z faktu, że ideały nie występują w rzeczywistości, ale również ze zmieniającego się nieustannie punktu odniesienia. Bycie mężczyzną z klasą nie jest bowiem czymś wyłącznie wewnętrznym. Ponieważ dla tego ideału tak ważne są relacje z innymi ludźmi, ich opinia jest kluczowa.

Dawniej i dziś

Dawniej było inaczej. W społeczeństwie klasowym mężczyzn należących do wyższych sfer nazywano gentlemanami, a kobiety z tego kręgu – damami. Tak po prostu. Rzecz jasna, oczekiwano od nich odpowiedniego zachowania, ale był to raczej stanowczy wymóg niż kwestia wyboru. Przynależność do tej grupy oznaczała liczne ograniczenia, których dość surowo przestrzegano. Żeby jednak do niej należeć, wystarczyło spełnić pewne konkretne wymogi: mieć odpowiednie pochodzenie, wysokie stanowisko lub wyższe wykształcenie. Można zatem powiedzieć, że jeszcze sto lat temu status gentlemana był sprawą obiektywną, którą dało się jasno potwierdzić lub jej zaprzeczyć.

Dziś zniknęły tego typu podziały społeczne, podobnie jak klarowne zasady wyróżniające ludzi z klasą. Słowo „gentleman” stało się towarzyskim określeniem osoby, przy której czujemy się komfortowo. Miano to nie niesie za sobą żadnych wymiernych korzyści. Nie ma więc racjonalnych powodów, by o ten tytuł się w ogóle starać. Nasi dziadkowie i pradziadkowie należący do grona gentlemanów mogli łatwiej odnosić sukcesy i rozwijać swoje kariery dzięki sieci odpowiednich, salonowych znajomości. My natomiast posługujemy się tym określeniem z sentymentu, nadając mu zupełnie nowe, nieobiektywne znaczenie. Nieobiektywne – gdyż tego, czy ktoś jest gentlemanem, nie możemy sprawdzić, ale możemy o to zapytać jego bliskich i znajomych.

Tak samo jak z byciem potężnym

Nie przeczę, że słowo „gentleman” ma swój urok. To miłe, gdy ktoś nas tak nazwie. Niemniej miano czy status, o którym tu mówimy, to tylko hasło pomagające ująć garść idei w jedno pojęcie. W najbardziej osobistym wymiarze słowo „gentleman”, jako pewien wzór, ułatwia zebranie w system zestawu cech, wartości i postaw, do których chciałbyś dążyć w swoim życiu. W rozmowie z kolei ma inną funkcję. Jako stereotyp przydaje się, by sprawniej porozumiewać się z innymi, opisując czyjeś zalety. Prywatnie to drogowskaz rozjaśniający dylematy związane z życiowymi wyborami. W rozmowie to – miła skądinąd – łatka, którą możesz przypiąć drugiej osobie.

Jeśli zaczniesz mieszać te dwie funkcje i w rozmowie będziesz nazywać siebie „gentlemanem”, osiągniesz efekt przeciwny do zamierzonego. Najlepiej to ujęła Margaret Thatcher, wyjaśniając związek pomiędzy posiadaniem władzy a byciem kobietą z klasą: „Być potężnym to tak samo jak być damą. Jeśli musisz zapewniać, że nią jesteś – to nie jesteś”. Idąc tym tropem: być gentlemanem to tak samo jak być potężnym. Ale jeszcze istotniejsze, żebyś zapamiętał, że jeśli będziesz mężczyzną z klasą, nikomu nie będziesz musiał o tym mówić. To otoczenie da Ci odczuć, że uważa Cię za kogoś takiego.

Dlatego pytanie: „Kiedy będę mógł nazywać siebie gentlemanem?”, jest zupełnie nietrafione. Nie powinno Ci nawet zaprzątać głowy. Zważywszy, że jest to pewien ideał, zagubiłbyś zdrowy dystans, gdybyś używał tego słowa do opisywania siebie samego. W rozdziale dotyczącym otwartości wskazywałem Ci, jak komiczne byłoby mówienie sobie „jestem doskonały”. Ze stwierdzeniem „jestem gentlemanem” jest bardzo podobnie. I szczerze mówiąc, nie jest to Ci do niczego potrzebne.

Zacznij od rozwoju i pracy nad sobą. To niezbędne, by nie udawać, lecz być szlachetnym i godnym naśladowania człowiekiem, a także – by samemu zyskać najwięcej. Sam będziesz wiedział, jak wiele osiągnąłeś i ile Cię to kosztowało. Zobaczysz, jak urośnie Twoja wiara we własne możliwości. Pokaż wówczas otoczeniu najlepszą wersję samego siebie. Dobry, silny charakter daje się poznać przede wszystkim w bliskich kontaktach z ludźmi – rodziną, znajomymi, a nawet tymi, których przypadkowo spotykasz na swojej drodze. To oni mogą się poczuć komfortowo w Twoim towarzystwie. Oni mogą na Tobie polegać, a po spotkaniu pomyślą, że właśnie mieli do czynienia z prawdziwym gentlemanem. W ten sposób możesz zostać tak nazwany. W żaden inny. Ten tytuł nadaje się drugiemu człowiekowi, a nie samemu sobie.

Aspiruj!

Słowo „gentleman” wydaje się wielu ludziom archaiczne, niemniej nadal uważam, że uwspółcześnianie ideału gentlemana, a także stosowanie go jako określenia i drogowskazu ma wiele zalet. Odczarowujemy je w ten sposób. Pokazujemy, że nie jest to wymarły i niedosiężny typ człowieka, a każdy z nas może do niego aspirować. Że może być bliski naszym dzisiejszym oczekiwaniom, a nawet wyprowadzać nas z kryzysów tożsamościowych, kiedy mężczyźni stają przed dylematem, co jest właściwą dla nich drogą.

Stosowny ubiór, zgrabne wypowiedzi czy kurtuazyjne gesty nie są na tym szlaku tak istotne jak całościowa praca nad własnym charakterem, która ma nam pomóc nie tylko w relacjach z innymi, ale też w radzeniu sobie we wszystkich sferach życia. Trudno sobie zatem wyobrazić, że ta droga gdzieś się kończy, oznaczałoby to bowiem, że można dosięgnąć ideału. Co więc możemy zrobić? Nastawić się na aspirowanie do miana gentlemana, na dążenie do tego wzorca. To nawet lepsze rozwiązanie, ponieważ nagroda nie czeka na końcu, lecz otrzymujemy ją w małych dawkach, kiedy wykonujemy kolejne kroki. A są nią zarówno satysfakcja z własnych postępów, jak i cenne przyjaźnie oraz szacunek otoczenia.

Niech Cię zatem nie zraża fakt, że aspirujesz do prawdopodobnie niedosięgłego ideału. Nawet niewielka poprawa w którejkolwiek z dziedzin Twojego życia przyniesie Ci konkretne, osobiste korzyści. Nie nazywaj siebie jednak gentlemanem, bo to do niczego nie doprowadzi, a może oddalić Cię od celu. Licz natomiast na to, że ktoś z Twojego otoczenia, choćby za Twoimi plecami, powie lub pomyśli o Tobie: „On jest prawdziwym gentlemanem”.

Zakończenie

Podczas pierwszej lekcji kaligrafii dowiedziałem się, że na tamte cztery godziny nauki powinno przypadać kolejnych czterdzieści godzin pracy w domu. Dopiero wtedy można liczyć na konkretne rezultaty. Z tą książką jest podobnie. Godziny poświęcone na jej lekturę będą ułamkiem czasu, który poświęcisz na wprowadzanie w życie swoich planów.

Mam szczerą nadzieję, że zostawiam Cię ze sporą dawką inspiracji i energii do działania, ale także z konkretnym pomysłem na realizację postanowień. Nie bój się więc mierzyć wysoko, nawet jeśli komuś w Twoim otoczeniu może się to wydawać nietypowe. Nie przejmuj się komentarzami. Nie daj się zbić z pantałyku. Wiesz, dokąd idziesz i dlaczego to robisz. Nie każdy musi to od razu zrozumieć. W końcu robisz to przede wszystkim dla siebie.

Jeśli Tobie również doskwiera powierzchowność relacji w dzisiejszych czasach, egoizm górujący nad szacunkiem czy bylejakość i chaos w dokonywaniu życiowych wyborów, to właśnie praca nad sobą i dawanie dobrego przykładu jest najlepszą rzeczą, jaką możesz zrobić. Będzie to Twoja kropla drążąca skałę. Im więcej dołożymy tych kropel, tym lepszy osiągniemy efekt.

Do dzieła zatem!

I trzymaj klasę!

Chcesz dowiedzieć się więcej o drodze mężczyzny z klasą?

Zajrzyj na https://czasgentlemanow.pl/.